Ở đầu bên trái bức ảnh có một người phụ nữ mặc áo dài nâu đứng cạnh bác cả, ở đầu bên phải cũng người phụ nữ ấy đứng cạnh dì út, cùng một gương mặt, cùng một nụ cười, và cả nhà không ai biết bà là ai.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, đại gia đình và bãi biển trong truyện đều do mình nghĩ ra. Cuối tập có phần giải thích vì sao ảnh toàn cảnh hay có người xuất hiện hai lần, nhưng truyện thì, như bạn sẽ thấy, không dễ giải thích như vậy.
Bức ảnh mùng ba Tết
Đại gia đình họ Phan có bốn mươi người, bốn thế hệ, từ ông bà cố ngoài chín mươi tới đứa chắt mới đầy năm. Họ sống rải rác khắp nơi, nhưng Tết nào cũng về quê, một làng chài ven biển. Sáng mùng ba, theo lệ, cả nhà ra bãi biển chụp một bức ảnh chung.
Hai mươi năm trước, bức ảnh do một ông thợ ảnh trong làng chụp bằng máy phim, phải chụp làm ba tấm rồi ghép lại vì nhà đông quá. Mười năm nay, người ta chụp bằng điện thoại, dùng chế độ ảnh toàn cảnh, quét một lượt từ trái sang phải là xong.
Năm nay, người cầm máy là Nam, cậu cháu đích tôn hai mươi hai tuổi, học thiết kế đồ hoạ. Cậu bắt cả nhà đứng yên, quét máy thật chậm. Tối ấy, cậu ngồi chỉnh màu, phóng to từng gương mặt để in khổ lớn treo ở nhà thờ họ.
Ở đầu trái bức ảnh, cạnh bác cả, có một người phụ nữ chừng năm mươi tuổi, áo dài nâu, tóc búi, nụ cười hiền. Nam không nhận ra là ai. Cậu kéo sang đầu phải. Cạnh dì út, cũng chính người phụ nữ ấy, cùng áo, cùng nụ cười.
Người không ai biết
Nam biết mẹo chụp ảnh toàn cảnh, ai chạy nhanh từ đầu này sang đầu kia lúc máy đang quét thì xuất hiện hai lần. Cậu nghĩ chắc ai đó trong họ bày trò. Sáng hôm sau, cậu mang ảnh ra hỏi cả nhà.
Không ai nhận. Không ai biết người phụ nữ ấy. Bác cả bảo lúc chụp, cạnh bác là thằng con trai bác, không có ai mặc áo dài nâu. Dì út cũng vậy. Hơn nữa, Nam quét máy từ trái sang phải, người muốn xuất hiện hai lần phải chạy cùng chiều ra sau lưng mọi người, trên bãi cát lún, trong mấy giây. Không ai làm được mà cả nhà không thấy.
Bà nội Nam nhìn bức ảnh rất lâu, rồi bảo Nam lục lại những bức ảnh Tết các năm trước. Ảnh mười năm chụp bằng điện thoại còn lưu trong máy của mấy người cô chú. Ảnh mười năm trước nữa, chụp phim ghép tay, treo trong nhà thờ họ.
Nam lục hết. Năm nào cũng có. Người phụ nữ áo dài nâu, đứng ở cả hai đầu bức ảnh. Không già đi, không đổi áo.
Hai mươi năm gần hơn một chút
Nam xếp hai mươi bức ảnh theo thứ tự năm, đặt cạnh nhau trên màn hình máy tính. Cậu nhận ra một điều làm cậu lạnh sống lưng. Năm đầu tiên, người phụ nữ đứng tít ở hai mép ảnh, cách hàng người mấy bước chân, nhỏ như một chấm.
Mỗi năm, bà ấy đứng gần hơn một chút. Năm thứ năm, bà đứng sát hàng người. Năm thứ mười, bà đứng lẫn vào hàng, cạnh người ở đầu hàng. Năm thứ mười lăm, bà đứng ở vị trí thứ ba từ mỗi đầu.
Năm nay, bà đứng ở vị trí thứ năm từ đầu trái, và thứ năm từ đầu phải. Cứ theo nhịp này, vài năm nữa, hai hình bóng ấy sẽ gặp nhau ở giữa bức ảnh, đúng chỗ ông bà cố vẫn ngồi.
Nam không dám kể với ông bà cố. Cậu chỉ kể với bà nội. Bà nghe xong, lặng người, rồi bảo cậu đi thắp hương ở nhà thờ họ, khấn với tổ tiên rằng con cháu nhìn thấy rồi, xin đừng làm ai sợ.
Đếm lại từng người
Tết năm sau, Nam không muốn chụp. Nhưng ông cố bảo lệ là lệ, cả nhà phải có ảnh. Lần này Nam không dùng chế độ toàn cảnh. Cậu thuê một cái thang, leo lên cao, chụp một tấm duy nhất bằng ống kính góc rộng, không ghép, không quét. Không ai có thể xuất hiện hai lần trong một tấm ảnh như vậy.
Tối ấy cậu mở ảnh ra xem. Không có người phụ nữ áo dài nâu nào ở hai đầu. Nam thở phào. Cậu bắt đầu đếm từng người để ghi tên dưới ảnh in, theo lệ của họ.
Bốn mươi mốt.
Cậu đếm lại. Bốn mươi mốt. Cả nhà năm nay vẫn bốn mươi người, không ai thêm, không ai bớt. Cậu đếm lại lần thứ ba, chậm rãi, chỉ tay vào từng gương mặt, gọi tên từng người. Bốn mươi mốt gương mặt, bốn mươi cái tên. Và cậu không thể nào chỉ ra được gương mặt nào là gương mặt thừa.
Người đứng giữa
Nam mang ảnh tới cho bà nội. Bà đeo kính, cũng đếm, cũng ra bốn mươi mốt. Bà gọi tên từng người, từng người, như điểm danh. Tới hàng giữa, chỗ ông bà cố ngồi, bà dừng lại rất lâu.
Bà chỉ vào một gương mặt đứng ngay sau lưng ông cố, hơi khuất, tay đặt trên lưng ghế. Một người phụ nữ chừng năm mươi tuổi, tóc búi. Không mặc áo dài nâu, mà mặc áo len xám giống hệt cô Ba của Nam. Gương mặt lẫn vào mọi người tới mức nếu không nhìn thật kỹ thì không ai thấy lạ.
Bà nội hỏi Nam: con có chắc cô Ba con năm nay đứng ở đầu hàng không. Nam mở lại ảnh. Ở đầu hàng bên trái, cô Ba đang cười, áo len xám. Ngay sau lưng ông cố, cũng áo len xám, cũng tóc búi ấy, nhưng gương mặt thì không phải cô Ba. Gương mặt ấy hiền lắm, và đang nhìn thẳng vào ống kính.
Ông cố năm ấy đã chín mươi tư tuổi. Chiều mùng ba, ông ngồi ngoài hiên nhìn ra biển, bảo với bà nội Nam một câu mà cả nhà chẳng ai hiểu: năm nay có người đứng sau lưng ông rồi, ông thấy ấm lưng lắm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ảnh toàn cảnh đôi khi có người xuất hiện hai lần?
Chế độ toàn cảnh ghép nhiều khung hình chụp liên tiếp khi máy quét ngang. Nếu một người di chuyển cùng chiều quét đủ nhanh, họ có thể bị ghi lại ở nhiều khung khác nhau và xuất hiện hai lần.
Vì sao ảnh toàn cảnh hay bị méo hoặc lỗi ghép?
Khi người chụp quét không đều hoặc người trong ảnh cử động, phần mềm ghép khó khớp các khung với nhau, tạo ra người bị cắt đôi, kéo dài hoặc lặp lại. Giữ máy ổn định và nhờ mọi người đứng yên sẽ giảm lỗi.
Vì sao nhiều gia đình có lệ chụp ảnh chung ngày Tết?
Bức ảnh chung ghi lại sự sum họp và thay đổi của các thế hệ qua từng năm. Xếp các bức ảnh theo năm, ta thấy cả một dòng thời gian của gia đình.
Vì sao đếm người trong ảnh đông thường hay sai?
Khi có quá nhiều gương mặt, mắt dễ bỏ sót hoặc đếm trùng, nhất là với những người đứng khuất, mặc màu giống nhau. Chia ảnh thành từng phần nhỏ để đếm sẽ chính xác hơn.
Vì sao truyện ma về người thừa ra trong ảnh lại phổ biến?
Ảnh chụp được xem là bằng chứng chắc chắn, nên một chi tiết lạ trong ảnh gây bất an hơn một tiếng động. Cảm giác có một người lạ giữa những người thân quen chạm vào nỗi sợ rất sâu.
