Cô giáo điểm danh lớp tối thứ ba, đọc hết danh sách bốn mươi người, rồi vẫn còn nghe thêm một tiếng dạ khẽ từ cuối lớp.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, ngôi trường, lớp học và mọi người trong truyện đều là nhân vật đặt ra. Một truyện ma hiền về chuyện học hành, hợp với những ai từng phải đi học muộn.
Lớp học buổi tối thứ ba
Cô Hương dạy văn học ở một trường đại học. Học kỳ ấy, cô được phân công dạy thêm một lớp hệ vừa học vừa làm, học buổi tối thứ ba và thứ năm. Lớp có bốn mươi học viên, đủ mọi lứa tuổi: công nhân, nhân viên văn phòng, có cả mấy cô chú đã ngoài năm mươi.
Buổi đầu tiên, cô điểm danh. Đọc hết bốn mươi tên, cô gập sổ lại. Từ cuối lớp vang lên một tiếng dạ khẽ, như người đáp muộn. Cô ngẩng lên. Ở chiếc bàn cuối cùng sát cửa sổ, có một cô gái gầy gầy, tóc kẹp gọn, mặc áo sơ mi trắng cũ.
Cô Hương hỏi tên. Cô gái nói một cái tên không có trong danh sách. Cô Hương bảo chắc phòng đào tạo xếp thiếu, em cứ học, cô sẽ hỏi lại. Cô gái gật đầu, cúi xuống mở vở.
Phòng đào tạo trả lời rằng lớp chỉ có bốn mươi người, không ai tên như thế. Cô Hương định hỏi lại cô gái ở buổi sau. Nhưng buổi sau, và buổi sau nữa, cô cứ quên.
Người học viên cuối lớp
Tối nào cũng vậy. Điểm danh xong bốn mươi tên, lại có tiếng dạ khẽ từ bàn cuối. Cô gái luôn tới trước giờ học, ngồi đúng chỗ ấy, chăm chú nghe giảng, ghi chép kín vở.
Lạ là không học viên nào trong lớp nhớ đã nói chuyện với cô gái. Giờ ra chơi, ai cũng ra hành lang mua nước, trò chuyện. Cô gái thì ngồi lại, nhìn ra cửa sổ. Hết giờ, cô ra về sau cùng, đi bộ, không xe.
Bài kiểm tra giữa kỳ, cô Hương nhận được bốn mươi mốt bài. Bài cuối cùng viết tay bằng mực tím, nét chữ nắn nót kiểu học trò ngày xưa. Bài văn phân tích một bài thơ cũ, sâu sắc, dịu dàng, như của một người đã đọc bài thơ ấy rất nhiều lần trong đời. Cô Hương chấm mười.
Khi cô trả bài, cô gái nhận lại, lặng lẽ mỉm cười. Lần đầu tiên cô Hương nhìn kỹ gương mặt cô. Một gương mặt trẻ, nhưng có cái gì đó mệt mỏi, xa xăm, như người vừa đi một chặng đường dài.
Cái tên trong hồ sơ cũ
Cuối học kỳ, cô Hương lên phòng lưu trữ của trường tìm tài liệu. Cô tiện tay tra cái tên của cô gái trong hồ sơ học viên cũ. Ông cán bộ lưu trữ già lục mãi, rồi lôi ra một tập hồ sơ đã ngả vàng từ mấy chục năm trước.
Đó là hồ sơ một nữ học viên lớp buổi tối khoa văn. Cô học giỏi, làm công nhân dệt, tối đi học. Học tới năm cuối thì ốm nặng, phải bỏ dở, về quê điều trị. Hồ sơ ghi: chưa hoàn thành khoá học. Kèm theo là một tấm ảnh thẻ nhỏ, đen trắng.
Cô Hương nhìn tấm ảnh. Gương mặt gầy, tóc kẹp gọn, áo sơ mi trắng. Chính là cô gái ngồi cuối lớp.
Ông cán bộ lưu trữ kể, cô gái ấy ngày xưa học lớp của thầy giáo cũ của cô Hương. Thầy hay kể về cô học trò giỏi nhất mà thầy từng dạy, tiếc mãi vì cô không được nhận bằng. Thầy mất đã lâu.
Buổi học cuối cùng
Buổi học cuối cùng của học kỳ, cô Hương đến lớp sớm. Cô ngồi đợi. Cô gái đến, vẫn áo sơ mi trắng, ngồi vào bàn cuối. Hai người nhìn nhau. Cô Hương không nói gì về hồ sơ.
Cô điểm danh. Bốn mươi tên. Rồi cô đọc thêm tên thứ bốn mươi mốt. Lần đầu tiên, cô gọi tên cô gái. Từ cuối lớp vang lên tiếng dạ, rõ ràng, trong trẻo.
Cuối buổi, cô Hương công bố điểm tổng kết. Cô đọc tên từng người. Đến cuối cùng, cô nói: bạn học viên ngồi cuối lớp đạt điểm cao nhất, xứng đáng hoàn thành học phần. Cả lớp quay lại nhìn chiếc bàn cuối. Không ai hiểu chuyện gì, nhưng tự nhiên ai cũng vỗ tay.
Cô gái đứng dậy, cúi đầu chào cô Hương, chào cả lớp. Rồi cô đi ra cửa. Cô Hương nhìn theo. Dưới ánh đèn hành lang, cô thấy dáng cô gái nhạt dần, nhạt dần, rồi tan vào bóng tối.
Tấm giấy khen gửi về quê
Cô Hương không thể xin cấp bằng cho một người đã khuất. Nhưng cô làm một việc nhỏ hơn. Cô viết một tấm giấy khen bằng tay, ghi tên cô gái, ghi đã hoàn thành xuất sắc học phần văn học, ký tên mình, đóng dấu của bộ môn.
Cô tìm được địa chỉ gia đình cô gái trong hồ sơ cũ. Cô gửi tấm giấy khen về quê, kèm bài kiểm tra mực tím được chấm mười.
Một tháng sau, cô nhận được thư hồi âm. Người viết là em trai của cô gái, giờ đã là ông cụ. Ông kể chị mình mất từ hồi trẻ, trước khi mất vẫn ôm sách vở, tiếc vì chưa học xong. Ông đã đặt tấm giấy khen lên bàn thờ chị. Ông viết thêm: nét chữ mực tím ấy đúng là của chị mình, nhìn là nhận ra ngay.
Học kỳ sau, cô Hương lại dạy lớp tối. Lần này, điểm danh bốn mươi tên, cô chờ một lúc. Không còn tiếng dạ nào nữa. Chiếc bàn cuối lớp trống. Nhưng trên mặt bàn, có ai đó để lại một bông hoa sữa nhỏ, thơm ngát, như lời chào của một người học trò đã tốt nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ta thường không nhớ mặt người ngồi cuối lớp?
Sự chú ý của ta hướng về phía trước và về những người hay phát biểu, tương tác. Người ít nói, ngồi xa thường bị lướt qua, nên dù gặp nhiều lần ta vẫn không nhớ rõ.
Hệ vừa học vừa làm có ý nghĩa gì với người đi học muộn?
Đó là cơ hội cho người đi làm tiếp tục học tập, nâng cao kiến thức ngoài giờ làm việc. Nhiều người phải vượt qua mệt mỏi, áp lực gia đình để đến lớp mỗi tối.
Vì sao truyện ma học đường thường có ma hiền?
Trường học gắn với tuổi trẻ, ước mơ và những điều còn dang dở. Nhiều truyện kể chọn hình ảnh người học trò ở lại vì tiếc nuối việc học, nên mang màu sắc buồn và ấm hơn là đáng sợ.
Mực tím có ý nghĩa gì với nhiều thế hệ học trò Việt?
Mực tím từng là màu mực quen thuộc của học trò nhiều thế hệ, gắn với ngòi bút, lọ mực và những trang vở nắn nót. Với nhiều người, mực tím là biểu tượng của tuổi học trò.
Vì sao cảm giác tiếc nuối việc học dang dở thường kéo dài?
Các nhà tâm lý cho rằng những việc chưa hoàn thành thường được nhớ lâu hơn việc đã xong. Việc học dang dở vì hoàn cảnh còn gắn với ước mơ, nên nỗi tiếc càng sâu.
