Cuốn sách ấy quá hạn trả đúng năm mươi năm, và cái tên trên phiếu mượn là tên của chính người thủ thư đang cầm nó.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, thư viện và cô thủ thư đều là nhân vật đặt ra. Truyện này đi theo một vòng tròn, bạn nghe tới cuối sẽ thấy mình quay về đúng câu đầu tiên.
Kho sách cũ dưới tầng hầm
Thư là thủ thư trẻ nhất của thư viện trường đại học. Mùa hè năm ấy, thư viện số hoá toàn bộ kho sách, Thư được giao kiểm kê kho sách cũ dưới tầng hầm, nơi cất những cuốn sách ít ai mượn, những phiếu mượn giấy từ thời chưa có máy tính.
Kho sách hầm ẩm, mùi giấy cũ ngai ngái, mùi hồ dán, mùi bụi. Ánh đèn vàng yếu ớt. Những giá sắt cao tới trần, sách xếp san sát. Bà Nhung, thủ thư già sắp nghỉ hưu, đã làm ở đây bốn mươi năm, dẫn Thư xuống buổi đầu.
Bà Nhung dặn: có những cuốn sách ở đây tự đi tìm người đọc của nó. Con gặp cuốn nào lạ thì cứ để nó dẫn. Thư cười, nghĩ bà cụ nói đùa.
Ngày thứ ba, trong một ngăn kéo tủ gỗ cũ, Thư tìm thấy một cuốn sách bìa vải màu xanh rêu, gáy đã sờn. Kẹp giữa là một tấm phiếu mượn sách bằng bìa cứng, ngả vàng.
Phiếu mượn đề tên cô
Tấm phiếu mượn ghi rõ ngày mượn, ngày hẹn trả, đều từ năm mươi năm trước. Cột người mượn có một cái tên viết tay bằng mực xanh. Thư đọc, và cô thấy lạnh dọc sống lưng.
Đó là tên cô. Đầy đủ họ, tên đệm, tên chính. Và nét chữ, nét chữ ấy cô nhận ra ngay. Chữ T viết hoa có cái móc cong ở chân, chữ h kéo dài, dấu hỏi nhỏ xíu như hạt mè. Đó chính là nét chữ của cô. Không giống, mà là chính nó.
Thư lật cuốn sách. Đó là một tập thơ cũ, in giấy xấu, tác giả cô không biết. Ở trang đầu có đóng dấu thư viện, ở trang cuối có vài dòng ghi chú bằng bút chì, cũng nét chữ của cô, ghi những câu như: đọc lại lần thứ ba, vẫn khóc ở bài số bảy.
Thư chưa từng đọc tập thơ này. Năm mươi năm trước, mẹ cô còn chưa sinh ra.
Bà Nhung kể
Thư mang cuốn sách lên hỏi bà Nhung. Bà cụ đeo kính, nhìn tấm phiếu, nhìn nét chữ, rồi nhìn Thư rất lâu. Bà không ngạc nhiên. Bà chỉ hỏi: con đọc nó chưa.
Thư lắc đầu. Bà Nhung kể, năm bà mới vào làm, thư viện có một cô sinh viên hay ngồi ở góc cửa sổ đọc tập thơ ấy. Cô mượn đi mượn lại, rồi một lần mượn mà không bao giờ trả. Bà không nhớ tên cô, chỉ nhớ cô hay viết ghi chú bằng bút chì vào sách, bà mắng mãi.
Bà Nhung bảo: lúc ấy bà còn trẻ, bà cứ ngỡ cô ấy quên. Giờ nhìn con, bà thấy hình như cô ấy chưa quên. Chỉ là chưa tới lúc trả.
Thư hỏi: vậy giờ con phải làm sao. Bà Nhung chỉ vào cột cuối của phiếu mượn, cột chữ ký người trả sách, đang để trống.
Ký tên trả sách
Chiều hôm ấy, khi thư viện vắng người, Thư ngồi ở góc cửa sổ, đọc tập thơ. Cô đọc bài số một, số hai, đến bài số bảy, cô bật khóc mà không hiểu vì sao. Bài thơ nói về một người con gái chờ người yêu đi xa, trong một thư viện có ô cửa sổ nhìn ra hàng cây.
Đọc xong, Thư cầm bút, ký vào cột người trả sách. Nét chữ của cô khớp hoàn hảo với nét chữ ở cột người mượn, như hai nửa của một câu. Cô đóng dấu đã trả. Đúng lúc ấy, cô nghe sau lưng một tiếng thở dài nhẹ nhõm.
Cô quay lại. Góc cửa sổ trống. Nhưng trên bậu cửa có một chiếc kẹp tóc bằng đồi mồi, kiểu kẹp tóc của các cô gái năm mươi năm trước. Thư cầm lên. Nó vừa vặn với mái tóc cô, như được làm cho cô.
Thư nhận ra một điều kỳ lạ. Cô không nhớ mình đã từng mượn cuốn sách. Nhưng giờ cô nhớ rõ từng bài thơ trong đó, như đã đọc hàng trăm lần.
Vòng tròn khép lại
Thư đặt cuốn sách vào giá, định ngày mai nhập vào hệ thống. Nhưng sáng hôm sau, cuốn sách biến mất. Cô tìm khắp thư viện, không thấy. Bà Nhung chỉ cười, bảo nó lại đi tìm người đọc của nó rồi.
Thư giữ chiếc kẹp tóc đồi mồi, ngày nào cũng cài. Cô đọc thơ nhiều hơn. Cô bắt đầu viết ghi chú bằng bút chì vào sổ tay, nét chữ T có cái móc cong ở chân.
Năm mươi năm sau, nếu thư viện ấy còn, sẽ có một bà thủ thư già tóc bạc, cài chiếc kẹp đồi mồi, dẫn một cô thủ thư trẻ xuống kho sách hầm. Bà sẽ dặn: có những cuốn sách tự đi tìm người đọc của nó.
Và cô thủ thư trẻ ấy, mấy hôm sau, sẽ tìm thấy trong ngăn kéo tủ gỗ một cuốn sách bìa vải xanh rêu, quá hạn đúng năm mươi năm, phiếu mượn đề tên một cô gái, và nét chữ của chính cô.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sách cũ có mùi đặc trưng?
Giấy, mực và keo dán phân huỷ chậm theo thời gian, giải phóng những hợp chất có mùi, nhiều người tả là giống vani, gỗ hay cỏ khô. Đó là lý do kho sách cũ có mùi riêng dễ nhận ra.
Cảm giác đã từng trải qua một điều gì là gì?
Đó là cảm giác quen thuộc kỳ lạ với một tình huống mới, thường gọi bằng thuật ngữ tiếng Pháp déjà vu. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu, một giả thuyết cho rằng do não xử lý ký ức và trải nghiệm hiện tại lệch nhau trong tích tắc.
Vì sao nét chữ viết tay được coi là đặc trưng của mỗi người?
Nét chữ hình thành qua nhiều năm luyện tập, chịu ảnh hưởng của cách cầm bút, thói quen và tính cách. Hai người hiếm khi có nét chữ giống hệt nhau, nên chữ viết từng được dùng để nhận dạng.
Phiếu mượn sách giấy ngày xưa hoạt động thế nào?
Trước khi có máy tính, mỗi cuốn sách thư viện có một tấm phiếu ghi tên người mượn, ngày mượn, ngày trả. Thủ thư đóng dấu ngày và giữ phiếu để theo dõi sách đang ở đâu.
Truyện vòng lặp thời gian hấp dẫn vì sao?
Truyện vòng lặp khiến người nghe phải tự ghép nối đầu và cuối, tạo cảm giác bất ngờ khi nhận ra chúng là một. Nó cũng gợi suy nghĩ về số phận và những điều lặp lại trong đời người.
