Có một bản tin chưa đài nào phát, vậy mà đêm nào chiếc radio bán dẫn của bác mình cũng đọc được, chậm rãi, rõ ràng, như người đọc đang ngồi ngay bên mép chiếu.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, làng biển và những con người trong đó do mình đặt ra, nhưng mình sẽ kể nó như cách người làng kể lại cho nhau nghe trong những tối mất điện. Bạn nghe thử nhé, tiếng sóng ngoài kia cứ để nó vỗ.
Bác Lự và chiếc radio bọc da
Hồi mình mười mấy tuổi, mùa hè nào cũng về ở với bác Lự ở một làng biển miền Trung, làng nhỏ nằm giữa một cửa lạch và dải phi lao dài tít. Bác từng đi biển, sau một lần bị thương ở chân thì lên bờ làm nghề vá lưới, ngày ngồi dưới hiên nhà, đêm ngồi với chiếc radio.
Chiếc radio bán dẫn ấy bọc da màu nâu đã sờn, có quai đeo, nút dò đài bằng nhựa ngà to bằng đồng xu. Nó là của bác gái để lại. Bác gái ngày trước đọc tin trên loa của xã, giọng trong và chậm, cả làng quen nghe mỗi sáng sớm và chiều muộn. Bác gái mất trước năm mình về đó vài năm, vì bạo bệnh.
Tối nào bác cũng bật radio, nghe bản tin thời tiết biển, nghe cải lương, rồi dò lung tung giữa các đài, chỗ chỉ có tiếng rè rè như sóng vỗ xa. Bác bảo nghe tiếng rè ấy cho dễ ngủ.
Cho tới một đêm, giữa tiếng rè, có người nói.
Bản tin giữa tiếng rè lúc nửa đêm
Đó là giọng một người đàn bà, nhỏ thôi, nhưng từng chữ rõ như được đọc sát tai. Bà đọc: bản tin ngày mai. Trời quang, gió đông nhẹ, biển lặng. Buổi chiều, con bò vàng nhà ông Thiềm ở xóm trên sẽ sổng chuồng chạy ra bãi phi lao. Thuyền của anh Tám về muộn hơn mọi ngày vì đứt dây lưới.
Mình thì cười, tưởng đài nào đang phát kịch. Bác không cười. Bác xoay nút dò đài qua lại, tiếng người đàn bà tắt, chỉ còn tiếng rè. Bác xoay về chỗ cũ, tiếng rè vẫn chỉ là tiếng rè.
Chiều hôm sau, con bò vàng nhà ông Thiềm sổng chuồng thật, chạy ra tận bãi phi lao, cả xóm đuổi mãi mới về. Thuyền anh Tám về muộn, lúc trời đã nhá nhem, vì đứt dây lưới. Bác Lự ngồi dưới hiên nhìn ra biển cả buổi, không nói câu nào.
Đêm ấy bác bật radio từ sớm, dò đúng chỗ cũ, ngồi chờ. Gần nửa đêm, giọng người đàn bà lại cất lên. Bác cúi sát vào chiếc radio, môi mấp máy như muốn hỏi gì, rồi lại thôi.
Giọng đọc quen đến lạ
Suốt mấy tuần sau, bản tin cứ thế đến, đêm có đêm không. Toàn chuyện vặt: mẻ cá cơm trúng, cái giếng đầu xóm cạn nước, nhà bà Hến có khách ở xa về. Chuyện nào cũng đúng. Bác Lự không kể với ai ngoài mình, và dặn mình đừng kể, vì bác sợ người ta bảo bác lẩn thẩn.
Có một điều mình để ý mãi sau này mới hiểu. Người đàn bà không chào như các đài khác. Bà nói một câu rất ngắn, rất nhỏ ở cuối bản tin: ngủ đi, mai còn sớm. Và mỗi lần như thế, bác Lự lại tắt radio, nằm xuống quay mặt vào vách.
Một buổi trưa, bác lấy trong rương ra một cuộn băng ghi âm cũ, bật lên cho mình nghe. Đó là giọng bác gái đọc thông báo trên loa xã từ hồi nào: mời bà con ra nhận giống lúa, mời các chủ thuyền họp đầu mùa. Giọng trong và chậm.
Bác cất cuộn băng, bảo mình: bà ấy đọc tin cho làng mấy chục năm, quen rồi, bỏ không được.
Đêm bản tin báo con nước lớn
Cuối mùa hè, có một đêm bản tin đến sớm hơn mọi khi, mới chín giờ tối. Giọng người đàn bà vẫn chậm, nhưng lần đầu tiên mình nghe trong đó có cái gì gấp gáp. Bà đọc: đêm mai, nước lớn từ cửa lạch dâng cùng lúc với nước nguồn đổ về. Thuyền neo ở bãi trong sẽ không giữ được. Kéo thuyền lên trước khi trăng lên.
Đài huyện báo biển êm, trời không một gợn mây. Sáng hôm sau, bác Lự chống gậy đi từng nhà, nói chuyện kéo thuyền. Người ta nhìn bác như nhìn một ông già nhớ vợ quá hóa nói lẫn.
Bác không về. Bác đứng giữa bãi, gọi tên từng chủ thuyền, giọng khản đặc. Cuối cùng anh Tám, người có con thuyền về muộn hôm nào, là người đầu tiên ra kéo. Thấy anh Tám kéo, mấy người trẻ kéo theo. Đến chiều, phần lớn thuyền trong bãi đã được kéo lên tận chân rặng phi lao, có người còn cằn nhằn mất cả buổi chẳng đi đâu được.
Nửa đêm, nước lên. Không có bão, không có gió to, chỉ có nước, lặng lẽ và nhanh, tràn qua bãi cát, liếm tới tận chân rặng phi lao. Mấy chiếc thuyền chưa kịp kéo bị cuốn trôi ra lạch, sáng ra mới tìm được, vỡ mạn. Còn những chiếc đã kéo lên thì nằm yên trên cát ướt, như những con cá lớn ngủ quên.
Tiếng rè sau cùng
Từ đêm ấy, chiếc radio không bắt được bản tin nào nữa. Bác Lự vẫn dò đúng chỗ cũ mỗi tối, vẫn ngồi chờ đến nửa đêm. Chỉ có tiếng rè.
Làng không ai nhắc chuyện bác báo trước nước lớn, người ta chỉ bảo ông già có cái chân đau nên đoán trời giỏi. Bác cũng không cãi.
Năm mình học đại học, bác Lự mất, nhẹ nhàng, trong giấc ngủ trưa. Người nhà đưa cho mình chiếc radio bọc da. Mình mang nó lên thành phố, đặt trên bàn học, nhiều đêm thức khuya bật thử, dò đúng cái chỗ giữa hai đài ấy.
Chưa bao giờ có bản tin nào. Nhưng có một đêm, rất khuya, giữa tiếng rè, mình nghe như có hai giọng nói chuyện với nhau rất khẽ, một giọng đàn bà trong và chậm, một giọng đàn ông khàn khàn hay cười. Mình không nghe rõ họ nói gì. Mình chỉ nghe được câu cuối, nhỏ như hơi thở: ngủ đi, mai còn sớm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ban đêm radio bắt được những đài ở rất xa?
Sóng trung và sóng ngắn có thể phản xạ trên tầng điện ly của khí quyển. Ban ngày một lớp thấp của tầng này hấp thụ sóng, đến đêm lớp ấy yếu đi nên sóng phản xạ đi xa hơn. Vì vậy về đêm chiếc radio cũ có thể bắt được những đài mà ban ngày không nghe thấy.
Vì sao trong tiếng nhiễu sóng người ta hay nghe ra tiếng người nói?
Tiếng rè chứa đủ mọi tần số lẫn lộn, và não người được rèn để nhận ra giọng nói nên rất dễ ghép những mẩu âm thanh ngẫu nhiên thành lời. Khi buồn ngủ, mệt hoặc đang mong nghe một giọng quen, hiện tượng này càng rõ.
Người làng biển nhận biết trước thời tiết xấu bằng cách nào?
Ngư dân có nhiều kinh nghiệm truyền miệng như quan sát sóng lừng, màu trời, hướng gió và đàn chim biển. Sóng lừng do bão ở xa tạo ra có thể đến bờ trước cả khi trời đổi, nên người có kinh nghiệm thấy biển êm mà sóng dài bất thường là bắt đầu đề phòng.
Loa phát thanh ở làng xã từng có vai trò gì?
Ở nhiều vùng nông thôn, loa phát thanh là kênh thông tin chính trong một thời gian dài: báo thời tiết, mùa vụ, lịch họp, tin bão lũ. Giọng người đọc loa vì thế trở nên rất quen thuộc với cả làng, gắn với nhịp sống sáng chiều.
Vì sao truyện điềm báo có sức hút lớn với người nghe?
Truyện điềm báo chạm vào mong muốn rất cũ của con người là biết trước để tránh điều xấu. Khi một lời báo trước trúng, ta nhớ rất lâu, còn những lần đoán sai thì dễ quên, nên niềm tin vào điềm báo được củng cố theo thời gian.
