Con họa mi chết từ cuối tháng trước, vậy mà sáng nay, ở quán nước đầu phố, chiếc lồng không của bố chồng mình vẫn hót, và cả quán im bặt để nghe.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, mình kể bằng giọng một người con dâu do mình đặt ra, trong một khu phố cũ cũng do mình đặt ra. Truyện có một tiếng hót không có chim, và một ông cụ không chịu buông tay. Bạn nghe nhé.
Ông cụ và con họa mi mười năm
Bố chồng mình năm nay tám mươi. Mình về làm dâu được mười năm, thì con họa mi của ông cũng ở với ông được chừng ấy năm. Sáng nào cũng vậy, năm giờ ông dậy, tháo tấm áo lồng bằng vải xanh, xách lồng ra quán nước đầu phố, treo lên cành cây trước quán cùng mấy chục chiếc lồng khác của các cụ.
Các cụ ngồi uống trà, nghe chim hót, bình phẩm giọng con này trong, con kia dài hơi. Con họa mi của bố mình không phải con hót hay nhất phố, nhưng hót dai nhất. Ông bảo nó lì giống ông.
Ông chăm nó như chăm cháu. Ông ngâm sâu, nghiền cám, thay nước, lau lồng. Chiếc lồng tre đan nan mảnh, có móc đồng, ông thuê một người thợ già làm từ hồi chưa có mình về nhà này.
Cuối tháng trước, một sáng trở trời, ông tháo áo lồng ra thì thấy con chim nằm im dưới đáy lồng. Ông không khóc. Ông chỉ ngồi im trên ghế đẩu ở hiên nhà, cầm chiếc lồng trên đầu gối, cả buổi sáng.
Tiếng hót từ chiếc lồng không
Mấy ngày sau, sáng sớm mình dậy nấu cơm thì thấy ông đang xách chiếc lồng không ra cửa, vẫn có tấm áo lồng xanh phủ ngoài. Mình định hỏi, nhưng nhìn lưng ông, mình thôi.
Mình đi chợ, đi ngang quán nước. Chiếc lồng của ông treo đúng chỗ cũ trên cành cây. Áo lồng đã tháo. Lồng trống trơn, cái cóng nước vẫn đầy, cái cóng cám vẫn đầy. Rồi từ chiếc lồng ấy, mình nghe rõ ràng một chuỗi tiếng hót dài, vút lên, ngắt từng nhịp, đúng cái giọng lì lợm mười năm mình nghe đến thuộc.
Mình đứng giữa vỉa hè, giỏ chợ trên tay, lạnh cả sống lưng. Mình nhìn quanh. Các cụ trong quán cũng nhìn chiếc lồng, không ai nói gì. Có cụ đặt chén trà xuống, có cụ tháo kính ra lau. Bố mình ngồi đó, mắt nhắm lại, mỉm cười.
Mình đi chợ mà không mua được gì cho ra hồn.
Cả phố cùng nghe một con chim không có thật
Sáng nào cũng thế. Chiếc lồng không treo trên cành cây, tiếng hót vang lên lúc mặt trời vừa lên khỏi mái nhà. Chuyện lan khắp phố. Người ta kéo đến quán nước, có người đứng sát bên chiếc lồng, ngó vào tận trong, rồi lùi ra, mặt tái đi.
Các cụ chơi chim lâu năm thì không lạ lắm. Có cụ bảo chim quý chủ thì khó đi. Có cụ bảo ông Thịnh thương nó quá, giữ nó lại. Bố mình nghe hết, không cãi ai, sáng nào cũng ra, chiều nào cũng lau lồng, thay nước, đổ cám, như thể con chim vẫn ăn.
Nhưng mình để ý ông gầy đi. Ông ăn ít, ngủ ít, đêm nào cũng dậy mấy lần ra hiên ngồi cạnh chiếc lồng. Có đêm mình nghe ông nói chuyện, khe khẽ, như nói với một đứa trẻ.
Mình kể với chồng. Chồng mình bảo kệ bố, bố vui là được. Nhưng mình nhìn những sợi tóc bạc trên gối ông mỗi sáng một nhiều, và mình không chắc bố đang vui.
Câu chuyện của ông thợ đan lồng
Một hôm có ông cụ lạ đến quán nước, chống gậy, dáng rất già. Ông cụ đứng nghe tiếng hót từ chiếc lồng không rất lâu, rồi hỏi ai là chủ. Bố mình đứng dậy. Hóa ra đó là ông thợ đã đan chiếc lồng ấy, giờ đã ngoài chín mươi, nghe tiếng đồn mà tìm đến.
Hai ông cụ ngồi với nhau cả buổi. Mình mang thêm trà ra, nghe được một đoạn. Ông thợ bảo, chiếc lồng đẹp nhất là chiếc lồng có cửa. Người đan lồng bao giờ cũng làm cửa trước, rồi mới làm nan.
Bố mình im lặng rất lâu. Ông thợ già vỗ vai bố mình, nói một câu mình nhớ mãi: chim nó hót là để mình nghe, ông nghe đủ rồi thì để nó đi.
Tối hôm ấy, bố mình không lau lồng. Ông ngồi ngoài hiên, nhìn chiếc lồng, hút một điếu thuốc, rồi đi ngủ sớm.
Buổi sáng ông mở cửa lồng
Sáng hôm sau, ông dậy sớm hơn mọi ngày, gọi mình đi cùng. Ông xách lồng ra quán nước khi phố còn tối, treo lên cành cây, rồi ngồi chờ. Mặt trời lên. Tiếng hót vang lên, dài, vút, đúng cái giọng lì lợm ấy.
Bố mình đứng dậy, đưa tay lên, kéo cánh cửa nhỏ của chiếc lồng mở ra. Tiếng hót ngừng một nhịp. Rồi nó lại vang lên, nhưng lần này không ở trong lồng nữa. Nó ở trên ngọn cây, rồi trên mái nhà bên kia đường, rồi xa dần về phía mặt hồ cuối phố, cho tới khi lẫn vào tiếng xe cộ buổi sáng.
Bố mình đứng nhìn theo, tay vẫn đặt trên cánh cửa lồng. Mình đứng sau lưng ông. Mình thấy vai ông nhẹ hẳn, như vừa đặt xuống một gánh nặng mười năm.
Từ đó chiếc lồng treo trên tường nhà, cửa lồng để mở. Ông ăn ngủ lại được. Và mùa xuân năm nay, có một đôi chim sẻ đến làm tổ ngay trong chiếc lồng ấy, ríu rít suốt ngày. Bố mình bảo chim sẻ hót dở lắm, nhưng sáng nào cũng ra hiên ngồi nghe, cười móm mém.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chim hay hót nhiều vào sáng sớm?
Các nhà nghiên cứu chim cho rằng sáng sớm không khí lặng và mát nên tiếng hót đi xa hơn, đồng thời trời còn tối chưa tiện kiếm ăn, nên chim dành thời gian hót để giữ lãnh thổ và gọi bạn. Hiện tượng này thường được gọi là bản hợp xướng bình minh.
Thú chơi chim cảnh ở các phố cũ có từ bao giờ?
Thú chơi chim cảnh đã có từ lâu trong đời sống người Việt, nhất là ở các đô thị cũ. Hình ảnh các cụ treo lồng chim ở quán nước buổi sớm, vừa uống trà vừa nghe chim hót, là nét sinh hoạt quen thuộc của nhiều khu phố.
Người vừa mất người thân hay vật nuôi có thể nghe thấy âm thanh quen thuộc không?
Có. Nhiều người kể vẫn nghe tiếng chân, tiếng gọi hay tiếng con vật nuôi sau khi chúng không còn. Các nhà tâm lý coi đây là một phần của nỗi nhớ, khi não quá quen với âm thanh ấy nên tự lấp chỗ trống.
Nuôi chim cảnh cần lưu ý gì để không ảnh hưởng chim hoang dã?
Nhiều loài chim hót bị bẫy bắt từ tự nhiên, nên người chơi cần tìm hiểu nguồn gốc chim và quy định bảo vệ động vật hoang dã. Chăm chim cũng cần đúng cách về thức ăn, nước, vệ sinh lồng và chỗ treo.
Vì sao hình ảnh mở cửa lồng thường được dùng để nói về buông bỏ?
Chiếc lồng giữ con chim lại, còn cánh cửa mở là lựa chọn để nó đi. Trong văn chương nhiều nơi, mở cửa lồng tượng trưng cho việc chấp nhận để một người, một kỷ niệm ra đi, chứ không còn níu giữ nữa.
