Mười hai người cùng vẽ một pho tượng thạch cao, và cuối buổi, mười hai bài vẽ đều ra cùng một gương mặt đàn ông gầy gò, đôi mắt buồn, chẳng giống pho tượng ở điểm nào.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, lớp vẽ, pho tượng và những con người trong đó đều do mình đặt ra. Lần này mình kể ở ngôi thứ nhất, như thể mình là một học viên của lớp ấy. Truyện có mùi than chì và thạch cao. Mình kể nhé.
Lớp vẽ trên gác
Năm ấy mình đi làm văn phòng, tối thứ ba và thứ năm đi học một lớp vẽ cho người lớn. Lớp nằm trên tầng hai của một ngôi nhà cũ trong phố, thầy dạy là một họa sĩ già, tóc bạc, nói ít, hay đứng sau lưng học trò nhìn rất lâu rồi mới chỉ một nét.
Phòng học có mấy pho tượng thạch cao dùng làm mẫu: một cái đầu thần Hy Lạp, một bàn tay, một khối cầu, và một pho tượng bán thân cũ hơn hẳn mấy cái kia. Đó là tượng một người đàn ông đứng tuổi, đầu hơi cúi, mũi thẳng, môi mím. Thạch cao đã ngả vàng, sứt một mảnh ở tai trái.
Thầy bảo pho tượng ấy có từ thời thầy còn đi học, ai đó để lại xưởng vẽ cũ rồi thầy mang về. Ba tháng đầu, thầy không cho học viên vẽ nó, chỉ vẽ khối, vẽ đầu thần. Đến tháng thứ tư, thầy mới đặt nó lên bục giữa phòng.
Tối hôm ấy, mình vẽ hai tiếng đồng hồ. Mình nghĩ mình vẽ khá.
Mười hai bài vẽ
Cuối buổi, thầy bảo cả lớp quay giá vẽ ra cho nhau xem. Cả phòng im phăng phắc. Mười hai bài vẽ, mười hai người vẽ ở mười hai góc khác nhau, vậy mà đều ra cùng một gương mặt.
Không phải gương mặt của pho tượng. Pho tượng có khuôn mặt đầy đặn, cằm vuông. Gương mặt trên giấy thì gầy guộc, gò má cao, mắt trũng sâu, ánh mắt buồn như người đang chờ một điều gì không đến. Cái mặt ấy hiện ra trong bài của người vẽ đẹp nhất lớp lẫn bài của người vẽ vụng nhất, chỉ khác nhau ở độ khéo của nét.
Một chị trong lớp bật cười, cười kiểu người đang sợ, bảo chắc mọi người chơi khăm nhau. Không ai chơi khăm. Mình nhìn bài của mình, nhớ rõ từng nét mình đặt xuống, mình đã cố vẽ cái cằm vuông. Nhưng cái cằm trên giấy nhọn và gầy.
Thầy đứng ở cửa sổ, không nói gì, mặt tái đi. Rồi thầy cho cả lớp nghỉ sớm.
Thầy kể chuyện xưởng vẽ cũ
Mình ở lại cuối cùng, giúp thầy cất giá vẽ. Mình hỏi thầy có biết gương mặt ấy là ai không. Thầy im rất lâu, rồi kéo hai cái ghế đẩu ra cạnh cửa sổ.
Thầy kể, hồi thầy còn là sinh viên, xưởng vẽ của trường hay thuê người mẫu vẽ chân dung. Có một người mẫu là bác đạp xích lô, gầy, ít nói, ngồi mẫu kiếm thêm tiền nuôi con ốm. Bác ngồi bất động hàng giờ liền, sinh viên rất quý vì bác kiên nhẫn. Bác hay bảo, các cậu vẽ bác đẹp vào, để sau này con bác có cái mà nhìn.
Rồi một mùa đông bác không đến nữa. Người ta bảo con bác mất, bác về quê. Những bức vẽ bác của sinh viên năm ấy, đến cuối khóa đều bị dọn đi, chẳng ai giữ. Pho tượng thạch cao là của một sinh viên điêu khắc nặn bác, nhưng nặn hỏng, sửa đi sửa lại thành một khuôn mặt khác, đầy đặn hơn cho đẹp, đến mức chẳng còn giống bác nữa.
Thầy bảo, gương mặt trên những bài vẽ tối nay, chính là gương mặt bác xích lô ấy. Thầy nhận ra ngay. Và thầy đoán người nặn pho tượng năm xưa chính là bạn cùng phòng của thầy.
Đi tìm người nặn tượng
Người bạn của thầy giờ là một nhà điêu khắc đã về hưu, sống ở một thị trấn ven biển. Thầy gọi điện. Ông ấy nghe xong chuyện, im lặng một lúc lâu trong điện thoại, rồi bảo ông sẽ lên.
Một tuần sau, ông đến lớp. Ông đứng trước pho tượng, đặt tay lên cái tai sứt, kể rằng cả đời ông áy náy. Năm ấy ông nặn tượng bác xích lô, nặn rất giống, giống đến đau lòng. Nhưng thầy hướng dẫn chê là khuôn mặt nghèo khổ quá, bảo ông sửa cho có khí chất. Ông nghe lời, gọt đi đắp lại, cuối cùng pho tượng thành khuôn mặt của một ai đó khác.
Ông bảo, bác xích lô có nhìn thấy bức tượng trước khi về quê. Bác chẳng nói gì, chỉ cười, bảo cậu nặn đẹp quá, chẳng giống bác. Câu ấy ông nhớ suốt năm mươi năm.
Ông xin mang pho tượng về xưởng của mình.
Gương mặt được trả lại
Ba tháng sau, nhà điêu khắc gửi về lớp một pho tượng mới. Ông nặn lại từ trí nhớ và từ mấy bài vẽ của lớp mình mà thầy chụp gửi cho ông. Gương mặt gầy, gò má cao, mắt trũng, ánh mắt buồn. Nhưng lần này, ở khóe môi có một nét cười rất nhẹ, cái cười của người được người ta vẽ đúng.
Pho tượng cũ, ông giữ lại ở xưởng. Ông nhắn rằng từ khi pho tượng mới hoàn thành, mỗi lần học trò của ông vẽ pho tượng cũ, nó lại ra đúng là khuôn mặt đầy đặn cằm vuông, đúng như hình nó có. Như thể người kia đã có chỗ khác để ngồi rồi.
Lớp mình vẽ pho tượng mới vào một tối thứ năm. Mười hai bài vẽ ra mười hai gương mặt giống tượng, đẹp xấu tùy tay người, không ai vẽ ra mặt ai khác.
Thầy tìm được qua hội người quen ở quê một người con của bác xích lô, đứa con út, giờ cũng đã ngoài năm mươi. Thầy gửi tặng bức vẽ đẹp nhất. Người ấy nhắn lại: nhà không có tấm ảnh nào của bố, đây là lần đầu tiên các con nhìn thấy mặt bố mình hồi trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao học vẽ hay bắt đầu bằng tượng thạch cao?
Tượng thạch cao màu trắng giúp người học nhìn rõ sáng tối, khối và tỷ lệ mà không bị màu sắc làm rối mắt. Tượng đứng yên lâu nên rất hợp để luyện vẽ chậm và quan sát kỹ.
Vì sao vẽ chân dung cho giống lại khó?
Gương mặt người chỉ cần lệch một chút về tỷ lệ, khoảng cách mắt mũi hay độ nghiêng là đã khác hẳn. Não người lại rất nhạy với khuôn mặt, nên ta nhận ra ngay những sai lệch nhỏ mà ở vật khác có thể bỏ qua.
Người mẫu ngồi cho lớp vẽ làm việc thế nào?
Người mẫu ngồi hoặc đứng giữ nguyên tư thế trong một khoảng thời gian, có quãng nghỉ ngắn để thư giãn. Đây là công việc cần kiên nhẫn và sức bền, đóng góp quan trọng cho việc đào tạo mỹ thuật.
Thạch cao làm tượng là chất gì?
Thạch cao dùng trong điêu khắc là dạng bột khoáng, trộn với nước thành hồ sệt rồi đông cứng lại, có thể đổ khuôn hoặc nặn, gọt. Nó rẻ, dễ làm nhưng giòn, dễ sứt mẻ và ngả màu theo thời gian.
Vì sao nhiều người cùng vẽ mà kết quả giống nhau trong truyện lại đáng sợ?
Mỗi người có cách nhìn và nét tay riêng, nên bình thường các bài vẽ cùng mẫu luôn khác nhau. Khi tất cả bỗng giống hệt nhau và khác mẫu, cảm giác có một bàn tay vô hình điều khiển khiến câu chuyện rờn rợn.
