Ông cụ nhấp một ngụm trà, chỉ tay về phía căn gác trên tầng ba có ô cửa sổ gỗ, rồi bảo: còn căn kia, có một cô mới thuê, đêm nay cô ấy về sẽ thấy một con mèo mướp ngồi trên bàn. Căn gác ấy là căn mình đang thuê.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay mình kể ở ngôi thứ nhất, nhưng là truyện hư cấu, con phố, quán trà đá và ông cụ đều do mình nghĩ ra. Mình chỉ mượn cái giọng của một người viết báo, vì người viết báo hay ngồi quán trà đá nhất.
Đi tìm chuyện của một con phố cũ
Mình làm phóng viên mảng văn hoá cho một tờ tạp chí. Mùa thu năm ấy, mình nhận viết một loạt bài về những con phố cũ trong thành phố, mỗi phố một câu chuyện. Mình chọn một con phố nhỏ, dài chừng ba trăm mét, nhà ống mái ngói xen nhà mới, có những ban công sắt uốn hoa văn đã gỉ.
Để viết cho thật, mình thuê luôn một căn gác ở tầng ba của một ngôi nhà trên phố, ở một tháng. Căn gác nhỏ, cầu thang gỗ dốc đứng, có một ô cửa sổ gỗ nhìn xuống đường, một cái bàn kê sát cửa sổ.
Ban ngày mình đi hỏi chuyện các cụ già, tra tư liệu ở thư viện. Ban đêm mình ra quán trà đá ở góc phố, vì mình tin người ta kể chuyện thật nhất là lúc khuya, bên cốc trà đá và đĩa hướng dương.
Quán của một bà cụ, mấy cái ghế nhựa thấp, một ấm trà to, một chiếc đèn dầu đặt trên thùng gỗ dù phố đầy đèn điện. Quán mở tới gần sáng. Đêm thứ ba ngồi đó, mình gặp ông cụ.
Người biết chuyện từng ô cửa
Ông cụ ngồi cạnh mình, đội mũ nồi, mặc áo len cũ, tay cầm cốc trà đá mà không uống mấy. Thấy mình ghi chép, ông hỏi viết gì đấy. Mình kể. Ông cười, bảo muốn biết chuyện phố này thì hỏi ông, ông biết hết.
Rồi ông kể. Căn nhà cửa gỗ màu xanh kia, ngày trước là hiệu may, ông chủ may cho cả phố bộ quần áo cưới. Căn có ban công hoa sắt hình con công, ngày trước có bà cụ nuôi ba chục con chim, sáng nào cũng hót váng phố. Căn mới xây bằng kính kia, trước là một cái giếng, người cả phố ra gánh nước, cãi nhau, làm lành, thành thông gia.
Ông kể chi tiết tới mức mình chép không kịp. Tên con chim, màu chỉ may, giờ người ta ra giếng. Hôm sau mình đi kiểm tra. Ông cụ nhà bên cạnh hiệu may xác nhận đúng là có hiệu may. Bà cụ trên ban công con công đúng là từng nuôi chim, bà còn giữ cái lồng. Ở chân căn nhà kính, đúng là có một nắp cống tròn, người ta bảo xưa là miệng giếng.
Mình phấn khích lắm. Đêm sau, đêm sau nữa, mình đều ra quán ngồi nghe ông kể.
Những câu chuyện chưa xảy ra
Tới đêm thứ năm, ông bắt đầu kể những chuyện lạ hơn. Ông chỉ căn nhà có chiếc xe máy đỏ dựng trước cửa, bảo mai nhà ấy có khách từ xa về, mang theo một chậu quất. Ông chỉ căn tiệm tạp hoá, bảo tuần sau tiệm ấy sẽ có một con mèo đẻ trong thùng mì tôm.
Mình tưởng ông đùa, cũng ghi vào sổ cho vui. Chiều hôm sau, đi ngang căn nhà có xe máy đỏ, mình thấy một chiếc taxi đỗ trước cửa, một người đàn ông xách va li bước xuống, tay ôm chậu quất. Tuần sau, cô bán tạp hoá khoe với cả phố con mèo đẻ bốn con trong thùng mì tôm.
Mình bắt đầu thấy lạnh gáy. Mình hỏi bà chủ quán ông cụ là ai, nhà ở đâu. Bà cụ nhìn mình lạ lùng, bảo ông nào, đêm nào cũng thấy cô ngồi một mình nói chuyện với cái ghế bên cạnh, bà tưởng cô tập đọc báo.
Mình cầm cốc trà mà tay run. Mình quay sang. Ông cụ vẫn ngồi đó, mũ nồi, áo len, mỉm cười nhìn mình, như người lớn nhìn đứa trẻ vừa phát hiện ra một bí mật mà ai cũng biết.
Chuyện về căn gác tầng ba
Đêm ấy, ông kể về căn gác của mình. Ông chỉ lên ô cửa sổ gỗ tầng ba, bảo căn ấy có một cô mới thuê. Đêm nay cô ấy về, mở cửa sẽ thấy cửa sổ đang mở, dù cô nhớ đã đóng. Một con mèo mướp ngồi trên bàn, ngay cạnh cuốn sổ. Gió thổi một tờ giấy bay xuống gầm giường. Trên tờ giấy ấy có câu cô đang tìm cho bài viết mà mãi chưa nghĩ ra.
Ông dừng lại, nhấp ngụm trà. Mình hỏi rồi sao nữa. Ông bảo rồi cô ấy sẽ quay lại quán hỏi ông là ai. Nhưng quán không còn ở đó nữa.
Mình chạy về. Leo cầu thang gỗ dốc đứng, tim đập thình thịch. Mở cửa. Cửa sổ đang mở. Trên bàn, ngay cạnh cuốn sổ, có một con mèo mướp đang ngồi liếm chân, nó nhìn mình một cái rồi nhảy qua cửa sổ, đi mất trên mái ngói. Gió thổi một tờ giấy từ bàn bay xuống gầm giường.
Mình cúi xuống nhặt. Đó là một trang mình xé ra từ sổ ghi chép mấy hôm trước, chép vội một câu ông cụ nói trong đêm đầu tiên mà mình đã quên mất: phố nào cũng là một cuốn sách, chỉ là người ta đọc vội quá.
Góc phố không có quán trà đá
Mình quay lại góc phố ngay đêm ấy. Không có quán trà đá. Không có ghế nhựa, không có ấm trà, không có chiếc đèn dầu. Chỉ có một cột điện, một bức tường dán đầy giấy quảng cáo và ánh đèn đường vàng vọt.
Sáng ra mình hỏi cả phố. Không ai biết quán trà đá nào ở góc ấy. Một bà cụ ngẫm nghĩ rất lâu rồi bảo ngày xưa có, quán của bà Hai, mở tới gần sáng, cánh đàn ông trong phố hay ra ngồi, có ông giáo dạy văn đêm nào cũng ra kể chuyện cho bọn trẻ nghe. Bà Hai nghỉ bán đã mấy chục năm, ông giáo thì mất trước cả bà.
Mình viết bài về con phố. Bài được đăng, nhiều người đọc, nhiều người nhắn tin bảo đọc mà nhớ phố cũ của mình. Câu mở đầu bài viết là câu trên tờ giấy dưới gầm giường.
Đêm trả phòng, mình ngồi bên cửa sổ gỗ tầng ba nhìn xuống góc phố lần cuối. Trong một thoáng, mình thấy ánh đèn dầu leo lét ở đó, mấy cái ghế nhựa thấp, và một ông cụ đội mũ nồi ngẩng lên nhìn về phía cửa sổ, nâng cốc trà như chào. Rồi xe máy chạy qua, đèn pha loá lên, và góc phố lại trống trơn.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá trà đá vỉa hè có gì đặc biệt?
Quán trà đá vỉa hè là nơi người ta ngồi nghỉ, trò chuyện, nghe ngóng chuyện phố phường với chi phí rất nhỏ. Với nhiều đô thị miền Bắc, đó là một không gian giao lưu mở, nơi người lạ dễ bắt chuyện với nhau.
Vì sao người ta dễ tin vào những lời tiên đoán trúng?
Khi một lời đoán trúng, mình ghi nhớ rất rõ, còn những lời đoán sai thì dễ quên. Những lời nói chung chung cũng dễ được người nghe tự gán vào trải nghiệm của mình, khiến chúng có vẻ chính xác.
Vì sao các con phố cũ hay có nhiều truyện kể?
Phố cũ trải qua nhiều thế hệ cư dân, mỗi căn nhà chứa nhiều đời sống, nên tích tụ rất nhiều chuyện. Người già trong phố là kho ký ức sống, giữ những chuyện mà sách vở không ghi.
Làm sao ghi lại ký ức của một khu phố?
Có thể trò chuyện và ghi âm lời kể của người cao tuổi, chụp ảnh nhà cửa, sưu tầm ảnh cũ của các gia đình. Ghi rõ tên người kể và thời điểm kể giúp tư liệu có giá trị lâu dài.
Vì sao mèo hay xuất hiện trong truyện ma?
Mèo hoạt động nhiều về đêm, đi lại không tiếng động, mắt phản chiếu ánh sáng trong bóng tối, nên từ lâu đã gắn với sự bí ẩn trong văn hoá dân gian nhiều nơi.
