Muốn đọc thơ trong chiếc nón ấy, phải giơ nó lên trước nắng sớm, và mỗi buổi sáng, câu thơ hiện ra giữa hai lớp lá lại là một câu khác.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, cô bán chè, ông khách già và chiếc nón đều do mình đặt ra, ở một cố đô bên dòng sông cũng chỉ là một cố đô trong truyện. Đây là một truyện ma rất hiền, hiền như một câu lục bát. Bạn nghe nhé.
Chiếc nón cũ trong tiệm sửa nón
Chị Thảo bán chè ở một góc chợ nhỏ bên bờ sông đã mười mấy năm. Sạp chè chỉ có một gánh hàng, mấy chiếc ghế đẩu nhựa và cây dù to bạc màu. Chị đội nón lá mỗi ngày, nón rách thì mang sang tiệm của bà cụ làm nón đầu chợ nhờ khâu lại.
Đầu mùa nắng, bà cụ làm nón đóng tiệm về ở với con. Bà dúi cho chị Thảo một chiếc nón cũ, bảo nón này người ta gửi sửa từ lâu mà không ai đến lấy, chị đội đi cho nón có người đội. Nón đã ngả màu ngà, quai lụa tím phai, vành khâu chỉ cước rất đều tay.
Sáng hôm sau, chị Thảo giơ nón lên che nắng, ánh nắng xuyên qua lớp lá, và chị thấy giữa hai lớp lá có chữ. Nón bài thơ. Người làm nón xưa hay cắt giấy thành chữ, thành hình hoa, hình đò, kẹp vào giữa hai lớp lá, chỉ khi soi lên nắng mới thấy.
Chữ cắt bằng giấy mỏng, nét mềm, là một câu lục bát: Bến sông chiều ấy mưa bay, nón ai nghiêng xuống che tay người về.
Câu thơ hôm qua không còn
Chị Thảo đọc cho mấy bà hàng bên cạnh nghe, ai cũng khen câu thơ dễ thương. Sáng hôm sau chị giơ nón lên nắng định đọc lại, thì câu thơ đã khác: Hoa sứ rụng trắng sân chùa, anh đi để lại câu thừa chưa trao.
Chị nghĩ chắc tại góc nắng. Chị xoay nón khắp các phía, soi đủ hướng. Chỉ có câu mới. Câu bến sông mưa bay không còn đâu nữa. Giữa hai lớp lá, từng nét giấy cắt vẫn khít, không có dấu vết gì bị lật ra hay chèn vào.
Sáng thứ ba, lại câu khác: Bao giờ nước lớn qua cầu, anh về đứng đợi đầu cầu như xưa. Chị Thảo bắt đầu chép lại từng câu vào cuốn sổ ghi nợ. Câu nào cũng như một mẩu thư, của một người con trai gửi một người con gái, kể chuyện bến sông, chuyện chùa, chuyện cây cầu, chuyện một lần đi xa.
Chị không thấy sợ. Chị chỉ thấy lạ, và thấy thương, như đang đọc trộm thư của ai.
Ông khách già uống chè đậu ngự
Sạp chè có một ông khách quen, ông Vĩnh, ngoài bảy mươi, sáng nào cũng ngồi đúng chiếc ghế sát bờ kè, gọi một chén chè đậu ngự, ăn rất chậm, nhìn ra sông. Ông ít nói, trả tiền xong là chống gậy về.
Một sáng, chị Thảo đang giơ nón lên đọc câu mới thì nghe sau lưng tiếng chén sứ đặt xuống mạnh. Ông Vĩnh đứng dậy, mặt tái đi. Ông hỏi chị chiếc nón ở đâu ra. Giọng ông run như người vừa nghe gọi tên mình giữa chợ.
Chị kể. Ông xin cầm chiếc nón, giơ lên nắng, đọc. Câu thơ sáng ấy là: Thư anh gấp giữa lá non, nón em đội đến mỏi mòn chưa hay. Ông Vĩnh đọc xong thì ngồi phịch xuống ghế, chiếc nón đặt trên đầu gối, hai bàn tay già nua đặt lên vành nón như đặt lên một mái tóc.
Ông bảo, những câu thơ ấy là ông viết. Năm mươi năm trước.
Lá thư năm mươi năm chưa có hồi âm
Năm ấy ông hai mươi, yêu một cô gái nhà bên kia sông. Ông nghèo, sắp đi xa làm ăn, không dám ngỏ lời bằng miệng. Ông viết mấy câu lục bát, nhờ một người bạn làm nón cắt chữ, kẹp vào giữa hai lớp lá, làm thành một chiếc nón tặng cô. Ông dặn cô soi lên nắng mà đọc.
Ông đi. Mấy năm sau ông về, nhà bên kia sông đã dọn đi nơi khác, không ai biết đi đâu. Ông không bao giờ biết cô có đọc những câu thơ ấy hay không, có biết cách soi lên nắng hay không. Ông ở vậy. Sáng nào cũng ra bờ sông, ăn một chén chè, nhìn sang phía bên kia.
Chị Thảo hỏi sao mỗi sáng nón lại hiện một câu khác. Ông lắc đầu. Ông chỉ nhớ ngày ấy ông đã cắt chữ cho rất nhiều câu, nhiều hơn một chiếc nón chứa được, rồi phải chọn bỏ bớt. Những câu bị bỏ, ông đã đốt đi từ lâu.
Chị Thảo lật cuốn sổ ghi nợ cho ông xem những câu chị đã chép. Ông đọc từng câu, gật đầu, gật đầu, rồi dừng ở câu sáng hôm ấy, câu về chiếc nón đội đến mỏi mòn. Ông bảo câu này ông không viết.
Câu thơ cuối cùng soi lên nắng sớm
Sáng hôm sau, ông Vĩnh đến sớm hơn mọi ngày. Chị Thảo chưa kịp dọn hàng đã giơ chiếc nón lên trước mặt trời vừa nhô khỏi mặt sông. Hai người cùng đọc.
Nét giấy cắt lần này khác hẳn, mảnh hơn, nghiêng hơn, nét chữ của một bàn tay con gái: Nón em đội suốt một đời, thơ anh em đọc mà lời chưa trao.
Ông Vĩnh không nói gì. Ông chỉ đưa tay vuốt nhẹ vành nón. Ở góc chợ, có tiếng ai gọi chè. Chị Thảo đứng dậy bán hàng, để ông ngồi lại một mình với chiếc nón và dòng sông.
Từ hôm ấy, chiếc nón không đổi câu thơ nữa. Chị Thảo tặng nó cho ông Vĩnh. Sáng nào ông cũng đội nó ra bờ sông, ăn một chén chè đậu ngự, và mấy bà hàng bảo nhau, lạ lắm, dạo này nắng sớm chiếu qua vành nón ông cụ, bóng in dưới đất lúc nào cũng thành hai cái bóng tựa vào nhau.
Câu hỏi thường gặp
Nón bài thơ được làm như thế nào?
Nón bài thơ là loại nón lá ở xứ Huế có kẹp giữa hai lớp lá những câu thơ hoặc hình ảnh cắt bằng giấy mỏng. Bình thường không thấy, chỉ khi giơ nón lên trước ánh nắng, chữ và hình mới hiện ra qua lớp lá.
Thơ lục bát có đặc điểm gì?
Lục bát là thể thơ truyền thống của Việt Nam, gồm từng cặp câu sáu chữ và tám chữ nối nhau, có luật vần giữa các câu. Thể thơ này gần với ca dao, dễ thuộc, dễ ngâm, nên rất hợp để viết những lời tỏ tình kín đáo.
Vì sao chè đậu ngự gắn với cố đô?
Chè đậu ngự là món chè nổi tiếng ở xứ Huế, nấu từ một loại đậu hạt to, vị bùi, thường được kể là từng có mặt trong bữa ăn nơi cung đình xưa. Ngày nay nó là món quà vặt quen thuộc của người dân và du khách.
Vì sao truyện ma về thư tình chưa gửi lại làm người ta xúc động?
Ai cũng có một lời chưa nói hoặc một lời nói ra mà không biết người kia có nghe. Truyện ma kiểu này cho người đã khuất một cơ hội trả lời, đúng điều người sống mong mỏi nhất, nên người nghe thấy ấm lòng hơn là sợ.
Vì sao nhìn ngược sáng qua lá ta thấy được hình bên trong?
Lá nón khi phơi và ủi kỹ trở nên mỏng, cho ánh sáng xuyên qua. Những chỗ có giấy cắt kẹp ở giữa chắn bớt ánh sáng nên hiện ra thành bóng tối hơn, giống như cách ta soi tờ tiền lên đèn để thấy hình chìm.
