Đêm giao thừa ấy, ở một thành phố tuyết phủ cách nhà nửa vòng trái đất, cậu du học sinh bước vào bếp chung và ngửi thấy mùi canh măng hầm xương của nhà mình.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu mình viết, thành phố xứ lạnh, ký túc xá và cậu du học sinh trong truyện đều không có thật. Đây là truyện ma dành cho những ai từng đón một cái Tết xa nhà, nên nếu bạn đang ở xa, mình gửi bạn một cái ôm trước.
Cái Tết đầu tiên ở xứ tuyết
Hoàng sang học thạc sĩ ở một thành phố phương bắc, nơi mùa đông bốn giờ chiều trời đã tối. Ký túc xá quốc tế của cậu có năm tầng, mỗi tầng một bếp chung với hai bếp từ, một tủ lạnh lớn dán đầy giấy ghi tên bằng đủ thứ chữ.
Tết năm ấy rơi vào giữa tuần. Mấy người Việt quen đều đi làm thêm ca tối, hẹn cuối tuần mới gói bánh chưng bằng lá chuối đông lạnh mua ở chợ châu Á. Đêm giao thừa, Hoàng ở một mình trong căn phòng mười mét vuông, ngoài cửa sổ tuyết rơi lặng lẽ dưới ánh đèn đường vàng.
Thành phố này chậm hơn Việt Nam sáu tiếng. Cậu tính nhẩm: sáu giờ tối ở đây là đúng nửa đêm ở nhà, đúng lúc mẹ thắp hương, bố đốt bánh pháo điện, con chó nhà bên sủa ầm lên. Cậu định gọi điện về đúng lúc ấy, nhưng rồi lại thôi, sợ nghe giọng mẹ thì khóc.
Năm giờ năm mươi phút, cậu đang nằm thì ngửi thấy một mùi lạ. Không phải mùi cà ri của anh bạn Ấn Độ phòng bên, không phải mùi bơ nướng quen thuộc. Mà là mùi măng khô hầm xương, mùi hành lá thả vào nồi lúc tắt bếp. Mùi của bếp nhà cậu ngày ba mươi Tết.
Nồi canh không ai nhận
Hoàng đi ra bếp chung. Bếp vắng tanh. Trên bếp từ số hai, một nồi canh nhôm cũ đang sôi lăn tăn, hơi nước bốc lên mờ cả cửa kính. Bên cạnh là một chiếc bát sứ men lam vẽ hoa cúc, một đôi đũa tre đầu đã sẫm màu.
Cậu mở nắp. Măng khô thái miếng to, xương sườn ninh nhừ, váng mỡ vàng, mấy cọng hành xanh nổi lên. Không phải nồi canh kiểu người Việt nấu ở xứ người với măng đóng hộp và thịt vai đông lạnh. Đây là nồi canh ninh từ trưa, ninh bằng lửa than, cậu ngửi là biết.
Hoàng gõ cửa từng phòng trong tầng. Anh bạn Ấn Độ lắc đầu. Cô bạn người Hàn bảo cô có nghe tiếng bát đĩa lách cách nửa tiếng trước, tưởng là cậu. Hai cậu người địa phương nhìn nồi canh, hít hà, hỏi cậu nấu món gì thơm thế.
Đồng hồ trên lò vi sóng nhảy sang sáu giờ. Ngoài cửa sổ, tuyết vẫn rơi. Ở nhà, cách nửa vòng trái đất, chắc vừa sang năm mới.
Bát canh đúng vị nhà
Hoàng múc một bát. Cậu ngồi xuống chiếc ghế nhựa của bếp chung, gắp một miếng măng. Rồi cậu ngồi im.
Đó là vị canh của bà nội. Không phải của mẹ, mẹ nấu ngọt hơn, nhiều hành hơn. Canh của bà mặn mòi một chút, có chút vị khói, măng được ngâm nước vo gạo ba ngày, thái xéo, bà hay nói thái xéo măng mới ngấm. Bà mất từ năm cậu học lớp mười một. Từ đó Tết nhà cậu vẫn có canh măng, nhưng chưa bao giờ đúng vị như thế này.
Cậu ăn hết bát canh, rồi múc thêm bát nữa. Nước mắt rơi vào bát lúc nào không biết. Cậu không thấy sợ. Cậu chỉ thấy như mình đang ngồi ở bậc thềm bếp nhà bà, mười tuổi, bà vừa thổi phù phù vừa đưa bát cho cậu, dặn ăn từ từ kẻo bỏng.
Ăn xong, cậu rửa bát, rửa đũa, úp lên giá. Nồi canh vẫn còn hơn nửa, cậu đậy nắp, để nguyên trên bếp. Rồi cậu về phòng, cầm điện thoại lên, lần đầu tiên dám gọi video về nhà.
Chiếc bát men lam trên bàn thờ
Mẹ bắt máy, nhà đang đông, tiếng cười nói át cả tiếng pháo điện. Mẹ hỏi con ăn Tết thế nào. Hoàng kể chuyện nồi canh, kể chiếc bát men lam vẽ hoa cúc, đôi đũa tre sẫm màu. Mẹ im lặng.
Một lát sau mẹ cầm điện thoại đi vào gian thờ. Trên bàn thờ, giữa mâm ngũ quả và đĩa xôi gấc, có một khoảng trống. Mẹ kể lúc chiều mẹ có múc một bát canh măng đặt lên đó, bằng chiếc bát men lam của bà, kèm đôi đũa tre của bà, khấn bà năm nay thằng cháu ở xa, bà thương thì cho nó bát canh.
Đến lúc giao thừa, cả nhà ra sân cúng ngoài trời. Lúc quay vào, chiếc bát và đôi đũa không còn trên bàn thờ. Mẹ tưởng con mèo, đi tìm khắp nhà mà chưa thấy.
Hoàng chạy ra bếp chung. Trên giá úp bát, chỗ cậu vừa để, trống trơn. Trên bếp từ số hai, nồi canh cũng không còn. Chỉ còn mùi măng hầm xương vương lại trong không khí, và một vệt nước nhỏ đọng thành hình tròn.
Sáng mùng một
Sáng mùng một theo giờ Việt Nam, tức là nửa đêm ở chỗ Hoàng, mẹ gọi lại. Giọng mẹ run run. Mẹ dậy sớm thắp hương, thấy chiếc bát men lam đã nằm lại trên bàn thờ, úp ngay ngắn, đôi đũa tre đặt chéo bên cạnh, bát còn hơi ấm như vừa rửa bằng nước nóng.
Cả nhà không ai nói gì nhiều. Bố chỉ bảo thôi, bà thương thằng cháu đích tôn. Mẹ dặn Hoàng ăn uống đầy đủ, mặc ấm, đừng thức khuya. Câu dặn ấy năm nào mẹ cũng nói, nhưng lần này Hoàng nghe như có hai người cùng dặn.
Cuối tuần, mấy người Việt quen tụ lại ở bếp chung gói bánh chưng. Hoàng xung phong nấu canh măng. Cậu gọi về hỏi mẹ cách nấu của bà, ghi lại từng bước: ngâm măng nước vo gạo, thái xéo, ninh lửa nhỏ, mặn hơn một chút.
Nồi canh của cậu không đúng vị như đêm giao thừa. Nhưng anh bạn Ấn Độ ăn hai bát, cô bạn người Hàn xin công thức. Và khi cả tầng đã ăn xong, Hoàng để riêng một bát trên bếp số hai, đậy nắp, không nói với ai vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùi món ăn quê nhà khiến người xa xứ xúc động mạnh?
Mùi gắn rất chặt với ký ức và cảm xúc, đặc biệt là ký ức tuổi thơ trong bếp gia đình. Ở nơi xa, một mùi quen có thể kéo cả khung cảnh, giọng nói, con người trở về chỉ trong một khoảnh khắc.
Du học sinh đón Tết ở nước ngoài thường gặp khó khăn gì?
Tết hay rơi vào ngày đi học, đi làm bình thường ở nơi khác, nên không khí vắng vẻ, dễ thấy cô đơn. Nhiều cộng đồng người Việt ở nước ngoài tổ chức gói bánh, ăn tất niên chung để mọi người bớt nhớ nhà.
Chênh lệch múi giờ ảnh hưởng thế nào tới việc gọi điện về nhà dịp Tết?
Người ở xa thường phải tính giờ để gọi đúng lúc giao thừa ở quê, có khi là buổi chiều, có khi là sáng sớm theo giờ nơi mình ở. Hẹn trước giờ gọi giúp cả hai bên đều có mặt đông đủ.
Tục đặt bát cơm, bát canh cho người đã khuất có ý nghĩa gì?
Trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, mâm cỗ dâng lên ngày Tết là cách mời ông bà về cùng con cháu đón năm mới. Đó là biểu hiện của lòng hiếu kính và sự nối kết giữa các thế hệ.
Làm sao vơi bớt nỗi nhớ nhà khi học ở nước ngoài?
Giữ liên lạc đều đặn với gia đình, nấu vài món quen, tìm tới cộng đồng người cùng quê và cả bạn bè quốc tế thường giúp đỡ cô đơn. Nếu buồn kéo dài, mất ngủ nhiều, nên tìm tới dịch vụ tư vấn tâm lý của trường.
