Máy chấm công vân tay ở sảnh trường ghi nhận một lượt chấm công lúc hai giờ sáng, đều đặn mỗi đêm, của một người đã nghỉ việc từ ba năm trước.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu mình viết, ngôi trường và những người trong truyện đều không có thật. Truyện bắt đầu bằng một bảng tính chấm công rất khô khan, và kết thúc theo một hướng mà có lẽ bạn sẽ không đoán được.
Bảng tính cuối tháng
Trâm làm nhân viên hành chính ở một trường cao đẳng được hai năm. Việc của cô đều đặn như đồng hồ: cuối tháng xuất dữ liệu từ máy chấm công vân tay ở sảnh chính, đối chiếu với danh sách nhân sự, gửi phòng kế toán tính lương. Gần trăm cái tên, mỗi tên hai lượt chấm mỗi ngày, sáng vào chiều về.
Tháng ấy, bảng tính có một dòng lạ. Một cái tên không có trong danh sách nhân sự hiện tại: bà Lụa, lao công. Ngày nào cũng một lượt chấm, chỉ một, đúng hai giờ sáng, xê dịch vài phút.
Trâm hỏi chị trưởng phòng. Chị nhíu mày nhớ lại: bà Lụa là lao công của trường hơn hai mươi năm, nghỉ hưu cách đây ba năm, về ở với con gái dưới quê. Dữ liệu vân tay của bà có lẽ chưa ai xoá khỏi máy.
Chưa xoá vân tay thì máy vẫn nhận ra bà, điều đó Trâm hiểu. Điều cô không hiểu là ai đặt ngón tay của bà Lụa lên máy, lúc hai giờ sáng, ở một ngôi trường khoá cổng từ mười giờ tối.
Những giả thuyết hợp lý
Trâm là người thích lý lẽ. Cô liệt kê các khả năng. Máy bị lỗi, tự sinh dữ liệu: cô gọi kỹ thuật, kỹ thuật kiểm tra bảo máy chạy bình thường, lượt chấm là thật, có ảnh chụp mờ đi kèm. Ai đó làm giả vân tay để trêu: khó, mà làm thế để làm gì. Bà Lụa quay lại trường ban đêm: bà đã ngoài bảy mươi, nhà cách trường gần trăm cây số.
Cô mở ảnh chụp mờ mà máy tự lưu kèm mỗi lượt chấm. Ảnh nhỏ, tối, chỉ thấy một vùng sáng mờ trước ống kính, có thể là một khuôn mặt, có thể không. Phía sau, sàn sảnh bóng loáng như vừa được lau.
Bác bảo vệ trực đêm thề là không có ai vào trường. Bác đi tuần mười hai giờ và ba giờ, sảnh vắng tanh. Nhưng bác nói thêm một chi tiết làm Trâm lạnh gáy: dạo này sáng nào bác mở cửa sảnh cũng thấy sàn sạch bong, thơm mùi nước lau sàn chanh sả, cái mùi bà Lụa ngày xưa hay dùng. Lao công mới của trường sáu giờ mới tới, mà lại dùng nước lau sàn mùi khác.
Trâm quyết định ở lại trường một đêm.
Hai giờ sáng ở sảnh trường
Cô ngồi trong phòng hành chính, cửa hé, nhìn thẳng ra sảnh. Đèn sảnh để chế độ đêm, chỉ một bóng vàng ở góc. Máy chấm công gắn trên tường cạnh cửa chính, màn hình nhỏ tối đen, chỉ có một chấm đèn xanh nhấp nháy chờ.
Một giờ năm mươi lăm, Trâm ngửi thấy mùi chanh sả. Nhẹ thôi, lan từ cuối hành lang. Rồi cô nghe tiếng bánh xe nhựa lăn trên sàn gạch, lạch cạch, lạch cạch, tiếng của chiếc xe đẩy dụng cụ lau dọn. Rồi tiếng cây lau nhà quệt đều đặn, sột soạt, từ xa lại gần.
Không có ai trong sảnh. Nhưng sàn gạch dưới ánh đèn vàng bắt đầu loang ướt, từng vệt dài song song, đúng kiểu người lau nhà có nghề, lau lùi về phía cửa để khỏi giẫm lên chỗ vừa lau. Vệt ướt lan dần từ cuối hành lang ra tới giữa sảnh, rồi tới sát chân máy chấm công.
Hai giờ đúng. Màn hình máy chấm công sáng lên. Một tiếng bíp nhỏ. Giọng máy đọc to, giọng nữ lịch sự mà máy vẫn đọc mỗi sáng: cảm ơn, bà Lụa.
Cuộc gọi về quê
Sáng hôm sau, Trâm tìm số điện thoại của con gái bà Lụa trong hồ sơ cũ. Cô gọi, run run, không biết mở lời thế nào. Người con gái nghe Trâm giới thiệu là người của trường, giọng chùng xuống, rồi nói một câu khiến Trâm phải ngồi xuống ghế: em ơi, mẹ chị vẫn khoẻ, nhưng mẹ bị bệnh lẫn ba năm nay rồi.
Chị kể, bà Lụa từ khi nghỉ hưu thì trí nhớ kém dần. Bà quên tên con cháu, quên nhà mình ở đâu, nhưng có một thứ bà không bao giờ quên: đêm nào khoảng hai giờ sáng bà cũng dậy, lấy khăn lau sàn nhà, lau rất kỹ, xong thì giơ một ngón tay lên chạm vào khung cửa, nói: chấm công rồi, rồi đi ngủ lại.
Cả nhà nghĩ đó là thói quen của hơn hai mươi năm làm việc, cứ để bà làm, vì làm xong bà ngủ rất ngon. Chị bảo, bác sĩ cũng nói những việc tay chân quen thuộc thường còn lại rất lâu sau khi những ký ức khác đã mờ.
Trâm im lặng rất lâu. Rồi cô hỏi: chị ơi, bà lau sàn bằng nước gì ạ. Người con gái cười buồn: mẹ chị chỉ chịu nước lau sàn mùi chanh sả, mua loại khác là mẹ không lau.
Dòng cuối của bảng chấm công
Trâm không xoá vân tay của bà Lụa khỏi máy. Cô xin chị trưởng phòng để nguyên. Chị trưởng phòng nghe xong câu chuyện, không hỏi thêm câu nào, chỉ gật đầu.
Tháng sau, Trâm cùng mấy thầy cô cũ về quê thăm bà. Bà Lụa ngồi ở hiên, tóc bạc trắng, không nhận ra ai. Nhưng khi Trâm đặt vào tay bà một chai nước lau sàn chanh sả, bà mỉm cười, bảo: cái này thơm, ở trường hay dùng. Rồi bà hỏi, sàn sảnh trường bây giờ ai lau. Trâm đáp: dạ, vẫn sạch lắm bà ạ.
Bảng chấm công của trường vẫn có tên bà Lụa thêm hơn một năm nữa, mỗi đêm một lượt, lúc hai giờ sáng. Sáng nào bác bảo vệ mở cửa cũng thấy sàn sảnh sạch bong, thơm mùi chanh sả. Rồi một tháng nọ, dòng tên ấy không còn xuất hiện nữa.
Trâm gọi về quê. Con gái bà bảo bà đi rất nhẹ nhàng, trong giấc ngủ, sau một đêm vẫn dậy lau sàn như thường lệ. Sáng hôm ấy, sàn sảnh trường vẫn sạch bong. Trên màn hình máy chấm công, ở dòng cuối cùng, có một lượt chấm lúc hai giờ sáng, và một chữ máy không bao giờ được cài để hiển thị: về.
Câu hỏi thường gặp
Máy chấm công vân tay hoạt động thế nào?
Máy quét các đường vân trên đầu ngón tay, chuyển thành dữ liệu số và so sánh với mẫu đã lưu. Nếu khớp, máy ghi lại tên và thời điểm. Mỗi người có vân tay khác nhau nên phương pháp này khá chính xác.
Vì sao người bị suy giảm trí nhớ vẫn giữ được thói quen lao động cũ?
Những kỹ năng và thói quen tay chân lặp lại nhiều năm được lưu ở dạng trí nhớ khác với trí nhớ về sự kiện, nên thường còn lại lâu hơn. Nếu người thân có dấu hiệu suy giảm trí nhớ, nên đưa đi khám để được bác sĩ tư vấn.
Vì sao mùi hương gợi ký ức mạnh?
Khứu giác liên kết chặt với những vùng não xử lý cảm xúc và ký ức, nên một mùi quen có thể gợi lại cả một khoảng thời gian. Đó là lý do mùi chanh sả trong truyện làm người ta nhớ tới bà lao công.
Vì sao những người làm việc thầm lặng trong trường hay xuất hiện trong truyện?
Bác bảo vệ, cô lao công, bác cấp dưỡng gắn bó lâu năm và biết ngôi trường theo cách riêng, nhưng ít khi được nhắc tới. Truyện kể về họ là cách ghi nhận sự có mặt lặng lẽ ấy.
Truyện này có phải chuyện ma thật sự không?
Truyện để ngỏ. Có thể hiểu là hồn bà Lụa đi làm mỗi đêm trong khi thân thể còn ở quê, có thể hiểu là sợi dây gắn bó giữa người và nơi họ làm việc. Đây là truyện hư cấu, mình viết để kể về sự gắn bó.
