Đúng mười một giờ đêm, đèn đường, đèn nhà, cả bảng hiệu quán cà phê duy nhất của thị trấn cùng chớp tắt ba lần, rồi sáng lại, và người dân ở đây coi đó là chuyện bình thường như tiếng gà gáy.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu mình viết, thị trấn miền núi, nhà máy điện và những người trong truyện đều là đặt ra. Bạn nhớ tắt bớt đèn trước khi nghe nhé.
Kỹ sư mới về
Khang hai mươi lăm tuổi, kỹ sư điện mới ra trường, được điều về phụ trách lưới điện một thị trấn nhỏ trên núi. Thị trấn có một con phố chính, một chợ, một trường học, mấy trăm nóc nhà. Điện lấy từ lưới quốc gia qua một trạm biến áp mới xây ở đầu dốc.
Đêm đầu tiên, Khang ngồi trong phòng trọ, đang xem lại sơ đồ lưới điện, thì đèn chớp. Tắt, sáng. Tắt, sáng. Tắt, sáng. Ba lần, mỗi lần chừng nửa giây. Anh nhìn đồng hồ. Mười một giờ đúng.
Sáng hôm sau, anh kiểm tra trạm biến áp, kiểm tra từng đường dây. Không có gì bất thường. Không có ghi nhận sự cố. Máy đo không thấy dao động nào. Đêm đó, mười một giờ, đèn lại chớp ba lần.
Anh hỏi bà chủ nhà trọ. Bà cười, bảo: ôi, chuyện đó có từ hồi bà còn con gái. Mười một giờ chớp đèn là giờ đi ngủ. Cả thị trấn quen rồi, đứa nhỏ nào nghe đèn chớp là tự lên giường.
Nhà máy điện bên suối
Bà chủ trọ kể tiếp. Ngày xưa, trước khi có lưới điện quốc gia, thị trấn có một nhà máy điện nhỏ chạy bằng sức nước, nằm bên con suối dưới chân dốc. Nhà máy chỉ đủ điện cho thị trấn tới khuya. Mười một giờ, người trực máy chớp đèn ba lần báo hiệu, rồi mười một giờ mười lăm thì cắt điện.
Người trực máy suốt mấy chục năm là ông Thắng. Ông nổi tiếng đúng giờ, chưa từng lỡ một lần chớp đèn. Có lưới điện quốc gia rồi thì nhà máy đóng cửa, ông Thắng nghỉ hưu, rồi mất cách đây đã lâu. Nhà máy bỏ hoang bên suối.
Khang là dân kỹ thuật, không tin chuyện lạ. Nhưng anh tò mò. Chiều hôm ấy, anh xuống dốc tìm nhà máy. Một toà nhà gạch nhỏ, mái ngói, tường mốc rêu, nằm sát bờ suối. Tua bin bên trong gỉ sét, đường ống dẫn nước đã bị tháo. Không có cách nào nó còn phát ra điện.
Phòng điều khiển ở tầng hai. Một dãy tủ cầu dao bằng sắt, cần gạt to như cán dao, đồng hồ kim đã vỡ mặt kính. Trên chiếc bàn gỗ kê sát cửa sổ có một cuốn sổ bìa cứng, gáy đã sờn.
Sổ vận hành
Đó là sổ vận hành của nhà máy. Mỗi trang kẻ cột: ngày, giờ, mực nước, công suất, ghi chú, chữ ký. Những trang đầu viết bằng mực tím, nét chữ đều đặn, chữ ký là một chữ Thắng nghiêng nghiêng. Ở cột ghi chú, dòng nào cũng có câu giống nhau: hai mươi ba giờ, đã báo hiệu giờ nghỉ.
Khang lật tới trang cuối mà nhà máy còn chạy. Rồi anh lật tiếp. Những trang sau đó lẽ ra phải trắng. Nhưng chúng không trắng. Ngày nối ngày, năm nối năm, mỗi dòng vẫn chỉ ghi một câu: hai mươi ba giờ, đã báo hiệu giờ nghỉ. Chữ ký Thắng.
Khang lật tới trang mới nhất. Dòng cuối cùng ghi ngày hôm qua. Mực còn bóng, chưa khô hẳn. Anh chạm ngón tay vào, đầu ngón tay dính một vệt tím.
Ngoài cửa sổ, nắng chiều đã tắt. Tiếng suối chảy ồ ồ. Khang đóng sổ lại, đặt đúng chỗ cũ, đi lên dốc rất nhanh, không ngoái lại.
Đêm Khang ở lại
Một tuần sau, Khang quay lại nhà máy, lần này vào buổi tối, mang theo đèn pin và một chiếc ghế xếp. Anh ngồi trong phòng điều khiển, đối diện dãy tủ cầu dao, cuốn sổ đặt trên bàn. Anh tự nhủ: mình chỉ muốn biết chuyện gì xảy ra.
Mười giờ năm mươi tám phút, phòng điều khiển lạnh đi. Không phải lạnh kiểu gió núi, mà lạnh khô, như mở cửa tủ đá. Kim đồng hồ đo điện áp trên tủ, cái kim đã gỉ cứng mấy chục năm, khẽ rung.
Mười một giờ. Cần gạt lớn nhất trên tủ cầu dao từ từ hạ xuống, rồi nâng lên. Hạ xuống, nâng lên. Hạ xuống, nâng lên. Ba lần, chậm rãi, cẩn thận, như một bàn tay quen việc. Qua cửa sổ, Khang thấy đèn của thị trấn trên dốc chớp tắt theo đúng nhịp ấy.
Rồi ngòi bút trên bàn, chiếc bút máy cũ nằm cạnh cuốn sổ, khẽ lăn một vòng. Khang mở sổ ra. Dòng mới nhất đã có: hai mươi ba giờ, đã báo hiệu giờ nghỉ. Thắng. Mực tím còn ướt.
Bàn giao ca
Khang ngồi im rất lâu. Anh không thấy sợ nữa, chỉ thấy một nỗi gì đó rất nặng. Một người đã trực ca suốt mấy chục năm, đúng giờ, không lỡ lần nào, và sau khi nhà máy đóng cửa, sau cả khi chính mình đã đi xa, vẫn chưa ai bàn giao ca cho ông.
Anh cầm bút, mở sổ, viết vào dòng dưới cùng, bằng chữ cẩn thận nhất của mình: ngày hôm nay, nhận bàn giao ca. Lưới điện thị trấn đã ổn định, có người trực. Chú Thắng nghỉ ngơi. Rồi anh ký tên mình, chức vụ, như một biên bản thật.
Đêm sau, mười một giờ, Khang đứng ở cửa sổ phòng trọ nhìn ra thị trấn. Đèn không chớp. Đêm sau nữa cũng không. Bà chủ trọ ngạc nhiên, bảo lạ ghê, lần đầu tiên trong đời bà, đèn không báo giờ nghỉ.
Nhưng tới đêm thứ ba, đúng mười một giờ, đèn chớp một lần. Chỉ một lần thôi, nhẹ như cái gật đầu. Lần cuối Khang xuống nhà máy, cuốn sổ có thêm một dòng dưới chữ ký của anh, mực tím, nét nghiêng nghiêng: đã nhận được bàn giao. Cảm ơn cháu. Từ đó, cuốn sổ không có thêm dòng nào nữa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đèn điện đôi khi chập chờn?
Đèn chập chờn có thể do điện áp dao động, mối nối lỏng, thiết bị công suất lớn khởi động cùng lúc hoặc sự cố trên đường dây. Nếu đèn nhà bạn chập chờn thường xuyên, nên nhờ thợ điện có chuyên môn kiểm tra, không tự sửa.
Thuỷ điện nhỏ hoạt động thế nào?
Dòng nước từ trên cao chảy qua đường ống, làm quay tua bin, tua bin kéo máy phát tạo ra điện. Nhiều vùng núi từng dùng những nhà máy thuỷ điện nhỏ như vậy trước khi được nối lưới điện quốc gia.
Vì sao ngày xưa có nơi chớp đèn báo giờ cắt điện?
Khi nguồn điện ít, một số nơi chỉ cấp điện đến một giờ nhất định trong đêm. Chớp đèn là cách báo trước để mọi người chuẩn bị, giống như tiếng kẻng báo giờ ở nhiều làng xưa.
Sổ vận hành dùng để làm gì?
Sổ vận hành ghi lại thông số, sự cố và việc bàn giao giữa các ca trực. Nhờ đó người trực sau biết tình trạng máy móc, và mọi sự cố đều có thể tra lại.
Vì sao truyện ma về người làm nghề tận tuỵ lại gây xúc động?
Những truyện như vậy nói về trách nhiệm và thói quen gắn bó cả đời với công việc. Hình ảnh người đã khuất vẫn làm tròn phận sự khiến người nghe vừa rợn vừa thương, và nhớ tới những người tận tuỵ quanh mình.
