Ông mình bảo, ngựa không biết nói dối, ngựa dừng là có lý do, và có một lần cả đàn ngựa thồ của cụ cố dừng lại trước một tảng đá mà không ai nhìn thấy.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, kể lại theo lời một ông cụ kể chuyện đời cha mình. Con đường, bản làng và mọi người trong truyện đều do mình đặt ra.
Đường muối lên bản
Ngày xưa, khi chưa có đường ô tô, muối lên các bản vùng cao phải thồ bằng ngựa. Cụ cố của mình, tức là bố của ông nội, làm nghề thồ muối. Mỗi chuyến, cụ dắt một đoàn mười hai con ngựa, mỗi con hai sọt muối, đi bốn năm ngày đường qua những con đèo đá cao vút, ngủ trong hang, nấu cơm bên suối.
Cổ mỗi con ngựa đeo một chiếc nhạc đồng. Đi trên đèo, tiếng nhạc leng keng vang khắp vách núi, người trong bản nghe từ xa đã biết đoàn muối sắp tới, trẻ con chạy ra đầu dốc đón.
Con ngựa đầu đàn là một con ngựa cái màu hạt dẻ, cụ gọi là con Mận. Con Mận đi trước, cả đàn theo sau. Cụ bảo con Mận khôn hơn người, đường nào trơn, đá nào lở, nó biết trước.
Ông mình kể chuyện này cho mình nghe mỗi mùa mưa, khi núi trước nhà mờ sương.
Tảng đá không ai thấy
Năm ấy, mùa mưa tới sớm. Đoàn ngựa của cụ đang qua một đoạn đèo hẹp, một bên vách đá dựng đứng, một bên vực sâu. Trời âm u, mưa lâm thâm suốt mấy ngày. Đường trơn, cụ đi chậm, tay giữ dây cương con Mận.
Tới một khúc cua, con Mận bỗng dừng phắt. Nó hí lên một tiếng dài, đứng sững, chân trước cào cào xuống đá. Cả đàn phía sau cũng dừng, con nào cũng vểnh tai, mắt trợn trắng, chiếc nhạc đồng trên cổ rung lên loạn xạ.
Cụ nhìn ra phía trước. Đường trống trơn, không có gì. Cụ giật dây cương, con Mận không đi. Cụ quất roi, nó vẫn không đi, mà còn lùi lại, đẩy cả đàn lùi theo.
Rồi cụ nghe nó. Tiếng nhạc ngựa. Không phải của đàn cụ. Tiếng nhạc đồng leng keng từ phía trước, từ chỗ đường trống ấy, như có một đoàn ngựa khác đang đi ngược chiều, chặn ngay giữa lối. Nhưng không có con ngựa nào cả.
Người dắt ngựa trong sương
Cụ dụi mắt. Sương từ vực bốc lên, phủ ngang khúc cua. Trong sương, cụ thấy lờ mờ một bóng người đội nón lá, mặc áo chàm, đứng chắn giữa đường, tay giơ lên như ra hiệu dừng lại. Sau lưng bóng người là một tảng đá to, tròn, rêu phủ, chắn ngang lối.
Cụ gọi to, ai đó, cho đoàn ngựa qua với, đường còn xa lắm. Tiếng cụ dội vào vách đá rồi tắt ngấm. Không ai đáp. Bóng người vẫn đứng đó, tay giơ lên. Tiếng nhạc ngựa từ phía ấy vẫn leng keng.
Cụ không biết làm gì. Cụ không thể bỏ muối, cũng không thể ép ngựa. Cuối cùng cụ quyết định quay lại, dắt cả đàn vòng lên một lối mòn cao hơn, lối khó đi, mất thêm gần một ngày đường.
Lúc quay đầu ngựa, cụ ngoái lại. Sương đã tan một chút. Không có tảng đá nào chắn lối. Không có bóng người. Con đường trống trơn, ướt mưa, chạy vòng qua khúc cua.
Tiếng gầm sau lưng
Đoàn ngựa vừa leo lên được nửa lối mòn cao thì cụ nghe tiếng gầm. Một tiếng rền dài như sấm, nhưng từ dưới chân núi vọng lên. Đất rung. Cụ ôm chặt cổ con Mận, cả đàn ngựa đứng sát vào vách.
Khi tiếng gầm dứt, cụ nhìn xuống. Cả khúc cua phía dưới, đúng chỗ cụ suýt đi qua, đã biến mất. Một mảng vách núi to như cái đồi sạt xuống vực, kéo theo cả con đường, chỉ còn lại một vết đất đỏ hằn trên sườn núi, bụi đá còn bay mù mịt.
Cụ ngồi bệt xuống đá, không đứng dậy nổi. Con Mận cúi xuống, dụi mõm vào vai cụ.
Từ trong bụi đá dưới vực, cụ nghe rất rõ, tiếng nhạc ngựa đồng leng keng, xa dần, xa dần, như một đoàn ngựa đang đi về phía khác.
Tiếng nhạc mỗi mùa mưa
Về tới bản, cụ kể với mấy người già. Họ bảo, ngày xưa nữa, trên con đèo ấy có một người thồ muối cũng gặp sạt lở, cả người cả ngựa không về. Từ đó, thỉnh thoảng người đi đèo nghe tiếng nhạc ngựa ở những chỗ sắp sạt.
Cụ không biết thực hư thế nào. Cụ chỉ biết từ đó, mỗi lần qua đèo, cụ đều dừng ở khúc cua đã sạt, thả xuống vực một nắm muối, nói một câu cảm ơn, rồi mới đi tiếp.
Giờ đèo ấy đã có đường nhựa, ô tô chạy vèo vèo. Không ai thồ muối bằng ngựa nữa. Ông mình giữ lại chiếc nhạc đồng của con Mận, treo ở cửa nhà sàn.
Mỗi mùa mưa, có những đêm gió từ núi thổi xuống, chiếc nhạc khẽ rung. Ông bảo, nếu nghe nó rung thành tràng dài, gấp gáp, thì sáng hôm sau đừng ai đi đèo. Năm ngoái nó rung một lần. Sáng hôm sau, đài báo đường đèo bị sạt một đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Động vật có cảm nhận được sạt lở trước con người không?
Nhiều người kể rằng ngựa, chó và các loài vật khác tỏ ra bồn chồn trước khi có sạt lở hay động đất. Một số giả thuyết cho rằng chúng nghe được những âm thanh tần số thấp hoặc cảm nhận rung động nhỏ mà con người không nhận ra, tuy khoa học vẫn còn đang nghiên cứu.
Ngày xưa muối được vận chuyển lên vùng cao thế nào?
Trước khi có đường ô tô, muối và hàng hóa lên vùng cao chủ yếu được thồ bằng ngựa, gùi bằng sức người hoặc chở bằng thuyền ngược sông. Muối là mặt hàng quý vì miền núi không tự làm ra được.
Dấu hiệu nào cho thấy nguy cơ sạt lở khi đi đường núi?
Mưa lớn kéo dài nhiều ngày, nước chảy từ vách đá đục bất thường, có đá nhỏ lăn xuống, vết nứt mới trên mặt đường hay sườn đồi. Khi có cảnh báo, nên dừng lại hoặc quay về, không cố đi qua đoạn nguy hiểm.
Nhạc ngựa có tác dụng gì?
Nhạc đeo cổ ngựa giúp người dắt biết vị trí từng con trong đoàn, báo cho người đi ngược chiều trên lối hẹp để tránh nhau, và báo cho thôn bản biết đoàn hàng sắp tới.
Vì sao truyện ma về những con đường cổ thường có yếu tố cảnh báo?
Những con đường hiểm trở từng cướp đi nhiều người nên dân gian thường gửi gắm vào truyện kể lời nhắc phải cẩn trọng, phải biết dừng lại. Linh hồn người đi trước cảnh báo người đi sau là cách kể chuyện vừa rùng rợn vừa mang tính giáo dục.
