Lần đầu Khải đeo chiếc mặt nạ gỗ lên, cậu nghe trong tai mình vang lên một câu hát tuồng mà cậu chưa từng học, đúng giọng, đúng nhịp, như có ai đứng sát sau gáy hát hộ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, gánh tuồng, ngôi làng và chiếc mặt nạ đều do mình đặt ra. Truyện có tiếng trống chầu và ánh đèn sân khấu, rợn vừa đủ, kiểu rợn của một vai diễn quá nhập. Mình kể nhé.
Chiếc mặt nạ trong rương
Gánh tuồng của làng ven biển này đã có hơn trăm năm, qua bao đời bầu gánh, lúc thịnh lúc suy. Bây giờ gánh chỉ còn mười mấy người, phần đông đã có tuổi, diễn vào các dịp lễ đình, lễ cầu ngư. Khải là diễn viên trẻ nhất, hai mươi hai tuổi, học tuồng từ năm mười tuổi theo ông nội.
Tuồng chủ yếu vẽ mặt, mỗi tính cách một kiểu vẽ, mặt đỏ trung dũng, mặt trắng gian thần. Nhưng trong rương đạo cụ cũ của gánh có một chiếc mặt nạ gỗ, chạm hình một gương mặt đàn ông đứng tuổi, lông mày rậm, miệng mím, sơn đã bong tróc. Ông bầu gánh già bảo nó dùng cho một vai trong một vở tuồng cổ đã thất truyền, cả gánh không ai còn nhớ trọn vở.
Người cuối cùng đeo chiếc mặt nạ ấy là một nghệ nhân của gánh từ thời ông cố của Khải. Sau ông, không ai diễn vai ấy nữa. Các cụ trong gánh dặn nhau không ai được đeo nó cho vui.
Năm ấy, có đoàn nghiên cứu về làng sưu tầm tuồng cổ. Ông bầu muốn dựng lại vở thất truyền. Ông chọn Khải.
Câu hát không ai dạy
Không ai nhớ lời vai ấy. Các cụ chỉ nhớ lõm bõm vài câu, vài thế tay. Khải ngồi cả tuần với những trang chép tay rách nát của gánh, ghép được non nửa vai. Đêm tập đầu tiên, cậu đeo chiếc mặt nạ gỗ lên cho quen.
Mặt nạ áp vào mặt cậu mát lạnh, vừa khít như đo. Rồi Khải nghe trong tai mình vang lên một câu hát. Giọng trầm, khàn, rền như tiếng trống chầu. Đó là câu hát của vai ấy, câu mà trong những trang chép tay chỉ còn hai chữ đầu. Cậu mở miệng, và câu hát ra khỏi miệng cậu, đủ lời, đúng nhịp.
Cả gánh ngừng tập. Một bà cụ đóng vai lão mẫu đánh rơi cái quạt. Bà bảo, giọng ấy đúng là giọng ông nghệ nhân năm xưa, bà nghe hồi bà còn là đứa bé ngồi dưới chiếu xem tuồng.
Khải tháo mặt nạ ra, run lẩy bẩy. Cậu không nhớ câu hát vừa rồi. Một chữ cũng không.
Mặt nạ đổi nét
Đêm nào tập, Khải đeo mặt nạ, và lời hát cứ thế tuôn ra, mỗi đêm thêm một đoạn. Người trong gánh ghi chép lại, vở tuồng thất truyền dần dần hiện ra trọn vẹn. Đó là chuyện một vị quan về làng chài, đứng ra chịu tội thay dân trong một năm mất mùa, rồi bị đày đi xa mãi không về.
Nhưng Khải để ý một điều mà cậu không dám kể với ai. Sau mỗi đêm tập, chiếc mặt nạ đổi nét. Lông mày bớt rậm đi. Gò má cao lên. Khóe miệng mím lại hơi khác. Những đổi thay rất nhỏ, chỉ người cầm nó mỗi ngày mới thấy.
Một sáng, Khải cầm mặt nạ soi cạnh gương, và lạnh toát người. Gương mặt chạm trên gỗ bây giờ có nét giống cậu. Không hẳn giống, mà như ông của cậu lúc trẻ, như cậu khi già đi.
Cậu mang mặt nạ đến hỏi ông bầu. Ông bầu im lặng rất lâu, rồi kể một điều mà các cụ trong gánh giữ kín: người ta bảo chiếc mặt nạ này không có mặt cố định, nó mang gương mặt của người diễn vai ấy hay nhất.
Đêm diễn ở sân đình
Đêm diễn ra mắt vở tuồng dựng lại, sân đình chật kín. Có cả đoàn nghiên cứu, có cả những ông bà già từ các làng bên chống gậy sang xem. Trống chầu nổi lên. Khải đeo mặt nạ bước ra.
Cậu không nhớ nhiều về đêm ấy. Cậu chỉ nhớ ánh đèn vàng, tiếng trống, và cảm giác mình đang đứng rất xa phía sau chính mình, nhìn một người khác diễn bằng thân thể của mình. Người ấy hát những câu cậu chưa từng nghe, múa những thế tay cậu chưa từng học, và đến cảnh vị quan từ biệt dân làng, cả sân đình lặng đi, có người khóc thành tiếng.
Cảnh cuối, vị quan quay lưng bước đi, không ngoảnh lại. Khải nghe thấy, rất rõ, một giọng khàn khàn ngay sau tai mình: cảm ơn cậu, giờ thì vai này có người giữ rồi.
Màn hạ. Khải tháo mặt nạ ra, ngồi phịch xuống sau cánh gà, ướt đẫm mồ hôi.
Gương mặt mới trên gỗ
Vở tuồng được ghi hình, ghi chép, trở thành một phần trong vốn tuồng của gánh. Khải diễn vai vị quan thêm nhiều lần nữa. Từ sau đêm ra mắt, đeo mặt nạ vào, cậu không còn nghe giọng ai hát hộ. Cậu hát bằng giọng của mình, những câu cậu đã thuộc lòng.
Chiếc mặt nạ cũng thôi đổi nét. Nó dừng lại ở một gương mặt mà ai nhìn cũng bảo là giống Khải, Khải lúc năm mươi tuổi, theo lời bà cụ đóng lão mẫu. Ông bầu cất nó vào rương, đặt lên trên những trang chép tay vở tuồng mới.
Có một điều Khải chỉ kể với ông nội. Trong tấm ảnh đen trắng cũ của gánh tuồng treo ở nhà truyền thống, ảnh chụp từ thời ông cố, người nghệ nhân đeo mặt nạ đứng ở hàng đầu. Trước kia gương mặt chạm trên mặt nạ trong ảnh là gương mặt lông mày rậm. Bây giờ, nhìn kỹ, nó là gương mặt giống cậu.
Ông nội nhìn tấm ảnh rất lâu, rồi bảo: thì vai ấy bây giờ là của cháu, trước sau gì cũng thế. Khải cười, nhưng đêm ấy cậu không ngủ được.
Câu hỏi thường gặp
Tuồng là loại hình nghệ thuật gì?
Tuồng, còn gọi là hát bội, là một loại hình sân khấu truyền thống của Việt Nam, kết hợp hát, múa, diễn với trống chầu và dàn nhạc. Nội dung thường là các tích về trung hiếu tiết nghĩa, nhân vật có tính cách rõ nét.
Vì sao diễn viên tuồng vẽ mặt?
Mỗi kiểu vẽ mặt, màu sắc thể hiện tính cách nhân vật, giúp khán giả nhận ra ngay trung hay gian, hiền hay dữ. Đây là một quy ước biểu diễn quan trọng của tuồng.
Vì sao nhiều vở tuồng cổ bị thất truyền?
Nhiều vở tuồng xưa được truyền miệng hoặc chép tay, khi nghệ nhân mất đi mà chưa kịp truyền dạy, tư liệu lại thất lạc, vở diễn dễ bị mai một. Việc sưu tầm, ghi chép, phục dựng là công việc bảo tồn quan trọng.
Vì sao mặt nạ dễ gây cảm giác rờn rợn?
Mặt nạ giữ nguyên một biểu cảm, che đi những thay đổi nhỏ trên khuôn mặt mà ta dùng để đoán người khác đang nghĩ gì. Không đọc được cảm xúc khiến não bất an, nên mặt nạ hay được dùng trong truyện và phim kinh dị.
Diễn viên nhập vai quá sâu có phải chuyện có thật?
Nhiều diễn viên kể rằng họ có lúc bị ám ảnh bởi nhân vật sau khi đóng một vai nặng về cảm xúc. Đây là trải nghiệm tâm lý, khác với chuyện nhập hồn trong truyện ma, và người làm nghề thường có cách thoát vai sau buổi diễn.
