Viên gạch thứ nhất có dấu bàn tay ấy được Tám lôi ra từ lò lúc gạch còn ấm, và anh đặt bàn tay mình lên thử, chỉ để thấy nó lớn hơn tay mình, ngón dài hơn, và in sâu tới mức như có người ấn vào lúc viên gạch còn là đất sét mềm.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, lò gạch, làng nghề và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Truyện này hơi ám một chút, có mùi khói và hơi nóng của lửa lò.
Những đêm đốt lò
Tám canh lò cho một lò gạch thủ công ở một làng nghề ven sông. Lò gạch kiểu cũ, xây hình như cái tháp tròn bằng gạch, bên trong xếp hàng vạn viên gạch mộc. Mỗi mẻ đốt kéo dài nhiều ngày đêm liền, lửa phải giữ đều, người canh lò thay nhau ngồi trước cửa lò, đút củi, đút trấu, nghe tiếng lửa.
Đêm ở lò gạch nóng bên này, lạnh bên kia. Mặt thì rát vì hơi lửa, lưng thì lạnh vì gió sông. Xung quanh là những dãy gạch mộc phơi dưới mái lá, hàng hàng lớp lớp, xám xịt trong bóng tối.
Tám làm nghề này từ năm mười tám tuổi, giờ đã ngoài bốn mươi. Lò của anh là lò cũ nhất làng, ông chủ lò đã già, giao hết việc đêm cho anh.
Mẻ ấy đốt bảy ngày bảy đêm. Tới khi tắt lửa, để nguội, mở lò, anh thấy viên gạch đầu tiên có dấu bàn tay.
Một viên, rồi nhiều viên
Lúc đầu chỉ một viên. Tám nghĩ chắc có thợ đóng gạch nào nghịch ấn tay vào lúc gạch còn mềm. Nhưng gạch mộc được phơi khô kỹ trước khi vào lò, cứng như đá, ấn không vào được. Mà dấu tay này sâu, rõ, đường chỉ tay hằn từng nét.
Anh lôi tiếp. Viên thứ hai, viên thứ ba, rồi cả chục viên. Dấu tay nằm rải rác, không theo thứ tự, ở giữa chồng gạch, ở góc lò, cả ở những viên nằm sâu tận trong cùng, nơi không ai với tới được khi xếp lò.
Thợ trong lò xúm lại xem. Có người bảo điềm xấu, có người bảo đem bán làm gạch trang trí, có người im lặng không nói gì. Ông chủ lò nhìn những dấu tay rất lâu, bảo Tám cất riêng mấy viên ấy ra một góc, đừng bán.
Mẻ sau, Tám xếp lò kỹ, kiểm từng viên gạch mộc, không có dấu gì. Đốt bảy ngày đêm. Mở lò. Lại có dấu bàn tay.
Đêm thứ sáu
Mẻ thứ ba, Tám quyết thức trắng không chợp mắt. Anh uống trà đặc, ngồi sát cửa lò, đèn pin bên cạnh, mắt nhìn chằm chằm vào những khe hở của tường lò.
Đêm thứ sáu, mệt lả, anh nghe trong lò có tiếng động lạ. Không phải tiếng lửa reo, không phải tiếng gạch co giãn lách tách. Mà là tiếng như có ai đó đang đi bên trong, chậm rãi, giữa những chồng gạch đang đỏ rực.
Anh ghé mắt nhìn qua lỗ thăm lửa. Bên trong là một biển đỏ cam rực rỡ, hơi nóng phả vào mặt rát bỏng. Và giữa những chồng gạch, anh thoáng thấy một bóng người sẫm màu, cúi xuống, áp bàn tay lên một viên gạch, rồi đứng thẳng lên, quay về phía lỗ thăm lửa.
Tám ngã ngửa ra sau. Khi anh định thần lại, nhìn vào, chỉ còn lửa và gạch. Anh ngồi tới sáng, tay run, không dám nhìn vào lỗ thăm lửa lần nào nữa.
Bàn tay vừa khít
Mở lò mẻ thứ ba, có dấu tay trên nhiều viên hơn hẳn. Tám lấy một viên, đặt lên bàn, nhìn rất lâu. Rồi anh đặt bàn tay mình vào dấu tay ấy, lần nữa. Lần này, không hiểu sao, nó vừa khít. Từng ngón, từng đốt, cả vết sẹo nhỏ ở gốc ngón cái mà anh có từ hồi mới vào nghề.
Anh nhớ rõ mẻ đầu tiên dấu tay lớn hơn tay mình. Anh lấy viên gạch mẻ đầu ra so. Vẫn lớn hơn. Anh lấy viên mẻ hai. Nhỏ hơn mẻ đầu một chút. Mẻ ba, vừa khít tay anh. Như thể bàn tay trong lò đang thu nhỏ dần lại, cho tới khi trùng với tay anh.
Ông chủ lò xem ba viên gạch xếp cạnh nhau, mặt tái đi. Ông kể người canh lò đời trước, người đã dạy nghề cho chính ông, cả đời ngồi trước cửa lò này, có thói quen đặt bàn tay lên viên gạch đầu tiên của mỗi mẻ để xem lửa đã đều chưa, khi gạch đã nguội. Ông ấy mất lâu rồi.
Ông chủ lò nói khẽ, có khi ông ấy đang chọn người. Rồi ông bảo Tám nghỉ vài mẻ, về nhà ngủ cho đủ.
Viên gạch cuối
Tám nghỉ hai tuần. Trong hai tuần ấy, lò đốt hai mẻ với người canh khác. Không có dấu tay nào. Anh quay lại, ngủ đủ, ăn đủ, không thức trắng nữa. Ông chủ lò cho lấy những viên gạch có dấu tay xây một cái bệ nhỏ cạnh cửa lò, đặt lên đó một chén nước, một nén nhang mỗi lần nhóm lửa.
Những mẻ sau, gạch ra lò sạch trơn. Tám tưởng mọi chuyện đã xong.
Mẻ cuối năm, anh mở lò, lôi viên gạch đầu tiên ra. Trên đó có hai dấu bàn tay, một lớn, một nhỏ hơn, đặt chồng lên nhau, như hai bàn tay một người già và một người trẻ cùng ấn xuống. Dấu tay nhỏ hơn vừa khít tay anh.
Tám đặt viên gạch ấy lên đỉnh cái bệ cạnh cửa lò. Từ đó, mỗi lần nhóm lửa mẻ mới, anh đặt tay lên viên gạch ấy trước tiên, giữ một lúc. Viên gạch luôn ấm, kể cả trong những đêm gió sông lạnh nhất, như vừa có bàn tay khác rời khỏi đó.
Câu hỏi thường gặp
Lò gạch thủ công đốt trong bao lâu?
Tuỳ kích thước lò và loại gạch, một mẻ gạch thủ công có thể đốt nhiều ngày đêm liên tục, sau đó phải chờ thêm nhiều ngày để lò nguội mới ra gạch. Người canh lò phải giữ lửa đều suốt thời gian ấy.
Vì sao gạch mộc phải phơi khô trước khi nung?
Gạch còn ẩm khi vào lò sẽ bốc hơi nước quá nhanh, dễ nứt vỡ hoặc cong vênh. Phơi khô giúp gạch chịu được nhiệt và ra lò chắc, đều màu.
Thức trắng nhiều đêm ảnh hưởng thế nào tới nhận thức?
Thiếu ngủ kéo dài có thể làm giảm khả năng tập trung, gây những khoảnh khắc ngủ chập chờn mà không nhận ra, và đôi khi gây ảo giác thoáng qua. Người làm ca đêm nên sắp xếp ngủ bù và thay ca hợp lý.
Vì sao làng nghề lò gạch thủ công ngày càng ít?
Nhiều nơi chuyển sang công nghệ nung hiện đại ít khói bụi hơn và tiết kiệm nhiên liệu hơn để giảm ô nhiễm môi trường. Một số lò cũ được giữ lại như di sản, phục vụ tham quan.
Truyện này có thật không?
Không. Đây là truyện hư cấu do Chuyện Ma sáng tác, lò gạch, làng nghề và nhân vật đều không có thật. Truyện là lời nhắc về những người thợ truyền nghề bằng chính đôi tay.
