Anh chỉ nằm xuống dưới gốc cây cho tỉnh rượu một chút. Khi mở mắt, khẩu súng bên cạnh đã gỉ sét, bộ râu dài tới ngực, con chó trung thành không thấy đâu, và trong làng không còn một ai nhận ra anh.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể Rip Van Winkle, truyện của nhà văn Mỹ Washington Irving, in năm một nghìn tám trăm mười chín. Đây là truyện hư cấu, một truyện kỳ ảo có bóng ma, nhẹ nhàng, hài hước, mình kể lại bằng lời mình.
Anh nông dân ai cũng quý
Ở chân dãy núi Catskill bên bờ sông Hudson, có một ngôi làng nhỏ do những người Hà Lan lập nên từ thời thuộc địa. Trong làng có anh Rip Van Winkle, một người hiền lành, tốt bụng, được trẻ con và hàng xóm quý mến.
Rip có một tật: anh lười làm việc nhà mình. Anh sẵn lòng giúp hàng xóm sửa hàng rào, câu cá cả ngày không than mệt, nhưng ruộng nhà mình thì cỏ mọc um tùm, hàng rào nhà mình thì đổ nát. Vợ anh, bà Van Winkle, cằn nhằn từ sáng tới tối.
Mỗi khi bị vợ mắng, Rip lại vác súng, dẫn theo con chó trung thành tên Wolf, lên núi đi săn sóc cho khuây khoả. Anh ngồi dưới gốc cây, chia đồ ăn cho Wolf, kể khổ với nó như kể với một người bạn.
Một buổi chiều thu, Rip leo lên tận một đỉnh cao của dãy Catskill. Trời đã về chiều, bóng núi đổ dài xuống thung lũng. Anh định quay về thì nghe có người gọi tên mình từ phía xa: Rip Van Winkle, Rip Van Winkle.
Đoàn người chơi ky trên núi
Rip quay lại. Một ông già thấp lùn, râu rậm, mặc quần áo kiểu Hà Lan xưa, đang vác một thùng gỗ nặng trịch leo lên dốc, ra hiệu nhờ anh giúp. Rip vốn tốt bụng, đỡ lấy thùng, cùng ông già leo lên một khe núi.
Trên đường đi, Rip nghe tiếng ầm ầm như sấm từ trên cao vọng xuống. Họ tới một khoảng trống giữa núi, và ở đó có một đoàn người kỳ lạ đang chơi ky gỗ, một trò lăn bóng gỗ cho đổ những chiếc cọc dựng đứng. Mỗi lần bóng lăn, tiếng va vang rền như sấm.
Họ đều mặc trang phục cổ của người Hà Lan, mặt mũi lạ lùng, không ai nói một lời, chơi trong im lặng nặng nề. Người đứng đầu có dáng của một thuyền trưởng. Rip thấy rờn rợn, nhưng không dám bỏ đi.
Ông già mở thùng gỗ, rót rượu ra những bình lớn, ra hiệu cho Rip phục vụ cả đoàn. Rip làm theo. Khi đoàn người không để ý, anh lén nếm thử một ngụm. Rượu ngon lạ thường. Anh nếm thêm ngụm nữa, rồi ngụm nữa, cho tới khi đầu nặng trĩu, mắt díp lại, và anh ngủ thiếp đi.
Tỉnh dậy trong một thế giới khác
Rip mở mắt. Trời sáng, chim hót. Anh nghĩ mình chỉ ngủ qua một đêm và lo sợ về cơn thịnh nộ của vợ. Anh với lấy súng, thấy khẩu súng gỉ sét, báng mục nát. Anh huýt sáo gọi Wolf, con chó không tới. Khe núi nơi đoàn người chơi ky giờ chỉ còn một dòng thác chảy qua đá.
Anh xuống núi, người cứng đờ. Về tới làng, anh không nhận ra ai, cũng không ai nhận ra anh. Người ta nhìn bộ râu dài trắng tới ngực của anh mà cười. Ngôi nhà của anh đổ nát, bỏ hoang. Quán trọ quen thuộc giờ thành một khách sạn mới.
Tấm biển vẽ chân dung vua George nước Anh ở quán trọ giờ đã được sơn lại: vẫn khuôn mặt ấy, nhưng áo đổi màu, và bên dưới ghi tên tướng Washington. Người ta bàn tán về bầu cử, về quyền công dân, những chữ Rip chưa từng nghe. Anh lỡ miệng nói mình là thần dân trung thành của nhà vua, suýt bị người ta lôi ra hỏi tội.
Rip đã ngủ hai mươi năm. Trong thời gian ấy, cuộc chiến tranh giành độc lập đã nổ ra và kết thúc, các thuộc địa đã thành một nước mới. Người dân ngôi làng nhỏ đã sống qua cả một cuộc đổi đời lớn, còn anh thì ngủ trên núi.
Con gái và lời giải thích
Một người phụ nữ trẻ bế con bước tới, nhìn ông già râu trắng. Rip hỏi tên cô. Cô nói cô tên Judith, con gái của Rip Van Winkle, người đã lên núi rồi không bao giờ về, khi cô còn nhỏ. Rip run run nhận ra con.
Anh hỏi về vợ. Judith kể bà đã mất từ lâu, sau một lần nổi giận to tiếng với một người bán hàng rong. Irving viết câu này rất tinh quái: Rip nghe tin, vừa buồn, vừa thấy trong lòng nhẹ nhõm một chút, vì từ nay không còn ai cằn nhằn nữa.
Một ông lão uyên bác trong làng giải thích bí ẩn. Theo truyền thuyết của vùng, cứ hai mươi năm một lần, thuyền trưởng Hendrick Hudson, người đã khám phá ra con sông này, cùng thuỷ thủ đoàn của con tàu Half Moon lại hiện về trên núi Catskill để canh chừng dòng sông mang tên ông. Tiếng ky gỗ của họ chính là tiếng sấm mùa hè.
Rip đã uống rượu với một đoàn hồn ma. Từ đó anh sống cùng con gái, ngày ngày ngồi trước quán trọ kể chuyện cho bất kỳ ai chịu nghe. Lúc đầu không ai tin, nhưng dần dần người già trong làng đều gật gù. Đến nay, mỗi khi núi Catskill nổi sấm chiều hè, người ta bảo thuyền trưởng Hudson đang chơi ky.
Một giấc ngủ, một nước Mỹ mới
Rip Van Winkle là một trong những truyện ngắn đầu tiên của văn học Mỹ được cả thế giới biết đến. Irving dựa vào một mô típ dân gian rất cổ: người ngủ một giấc tưởng ngắn mà tỉnh dậy đã qua nhiều năm. Văn hoá phương Đông cũng có những câu chuyện tương tự.
Người Việt mình có truyện Từ Thức lên tiên. Chàng sống ở cõi tiên tưởng như ít lâu, khi trở về trần gian thì đã mấy trăm năm, không còn ai quen biết. Nỗi buồn của Từ Thức và sự bối rối của Rip giống nhau đến lạ.
Nhưng Irving dùng mô típ ấy để nói về chính nước Mỹ. Một người ngủ qua cuộc cách mạng tỉnh dậy, thấy thế giới đã thay đổi mà đời sống làng quê vẫn y như cũ: vẫn quán trọ, vẫn chuyện phiếm, chỉ là đổi tên người ngồi trên tấm biển. Một câu chuyện ma, mà cũng là một lời châm biếm nhẹ nhàng.
Ngày nay, tên Rip Van Winkle trong tiếng Anh được dùng để chỉ người lạc hậu, không biết thế giới đã đổi thay. Nếu bạn vừa đi đâu đó lâu ngày trở về, thấy mọi thứ khác lạ, có lẽ bạn sẽ hiểu cảm giác của anh nông dân tốt bụng ấy.
Câu hỏi thường gặp
Rip Van Winkle được viết khi nào?
Truyện được Washington Irving in năm một nghìn tám trăm mười chín trong tập Sổ phác thảo, cùng tập với truyện Sleepy Hollow.
Hendrick Hudson có thật không?
Có. Henry Hudson là nhà thám hiểm người Anh, năm một nghìn sáu trăm lẻ chín đã đi thuyền Half Moon cho Công ty Đông Ấn Hà Lan, khám phá vùng sông mà sau này mang tên ông. Chuyện hồn ma của ông là hư cấu.
Ky gỗ là trò chơi gì?
Ky gỗ là trò lăn quả bóng nặng cho đổ những chiếc cọc dựng đứng, tiền thân của môn bowling ngày nay. Người Hà Lan mang trò chơi này tới châu Mỹ.
Có thật người ta ngủ được rất lâu không?
Không có trường hợp nào ngủ liền nhiều năm như trong truyện. Có những bệnh hiếm gây ngủ nhiều bất thường, cần được bác sĩ thăm khám, nhưng không giống giấc ngủ kỳ ảo này.
Vì sao tiếng sấm hay được gắn với truyền thuyết?
Sấm là âm thanh lớn, vang xa, xuất hiện bất ngờ, nên người xưa ở nhiều nơi tưởng tượng ra nhân vật tạo ra nó, như người chơi ky trên núi, thần cầm búa hay thiên lôi.
