Trên miệng một hẻm núi, có người cúi xuống gọi to: này, ở dưới đó. Người gác ghi đứng dưới đường ray không nhìn lên chỗ người gọi, mà quay phắt về phía miệng hầm tối om, như thể câu gọi ấy anh đã từng nghe, từ một người không phải người sống.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể Người gác ghi, truyện ngắn của Charles Dickens đăng năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu, được xem là một trong những truyện ma hay nhất tiếng Anh. Đây là truyện hư cấu, mình kể lại bằng lời mình.
Trạm gác dưới đáy hẻm núi
Người kể chuyện là một người đàn ông đi dạo, ta không biết tên. Một chiều, ông đứng trên mép một hẻm núi đường sắt sâu hoắm, nhìn xuống thấy một người gác ghi đứng cạnh đường ray. Ông gọi to: này, ở dưới đó.
Người gác ghi phản ứng rất lạ. Anh không ngẩng lên chỗ tiếng gọi, mà quay về phía miệng hầm. Rồi anh chậm rãi chỉ cho người khách lối mòn đi xuống. Dưới đáy, hai vách đá ẩm ướt dựng đứng, ánh sáng chỉ còn một dải trời hẹp. Một đầu đường ray chui vào miệng hầm đen, bên cạnh có ngọn đèn đỏ.
Trạm gác là một căn chòi nhỏ có lò sưởi, bàn ghi sổ, máy điện báo với chiếc chuông nhỏ. Người gác ghi làm việc một mình, ca dài, nhiệm vụ là đổi ghi, đặt tín hiệu, giữ cho tàu chạy an toàn qua hầm.
Anh là người có học, từng học triết, nhưng tuổi trẻ phóng túng nên lỡ dở, giờ chấp nhận công việc cô độc này. Anh làm việc cẩn thận, tận tâm. Người khách thấy anh dễ mến, nhưng có gì đó trong mắt anh như luôn sợ một điều không nói ra.
Người đứng bên đèn đỏ
Lần thứ hai người khách xuống thăm, người gác ghi mới kể. Anh hỏi tại sao hôm trước người khách lại gọi đúng câu ấy: này, ở dưới đó. Vì đó chính là câu mà một bóng người khác đã gọi anh, nhiều lần.
Một đêm, anh nghe tiếng gọi ấy. Anh nhìn ra thì thấy một bóng người đứng bên ngọn đèn đỏ ở cửa hầm, tay trái che mặt, tay phải vẫy liên tục, mạnh, như muốn nói: tránh ra, tránh ra. Anh cầm đèn chạy tới, nhưng không có ai. Anh vào hầm tìm, cũng không có ai.
Anh đánh điện báo hỏi hai trạm hai đầu xem có chuyện gì không. Cả hai đều trả lời bình thường. Nhưng sáu tiếng sau, có một tai nạn tàu xảy ra ngay trong hầm, người ta khiêng những người bị thương ra qua đúng chỗ bóng người đã đứng.
Vài tháng sau, bóng người lại hiện ra. Lần này nó không vẫy tay, chỉ đứng đó, hai tay che mặt như người đau khổ. Cũng hôm ấy, một chuyến tàu chạy qua, và trên tàu có một cô gái trẻ qua đời đột ngột trong toa. Người ta đưa cô xuống ngay tại trạm của anh.
Lần thứ ba
Giờ thì bóng người đã quay lại lần thứ ba. Mấy ngày nay nó đứng bên đèn đỏ, vẫy tay, đôi khi làm chuông điện báo rung lên một kiểu rung lạ mà chỉ anh nghe thấy. Người khách ngồi trong chòi đúng lúc chuông rung, nhưng ông không nghe thấy gì cả.
Điều làm người gác ghi đau khổ nhất không phải là sợ ma. Đó là sự bất lực. Bóng người báo trước một tai hoạ, nhưng không nói là gì, ở đâu, lúc nào. Anh không thể báo cấp trên vì sẽ bị cho là điên. Anh không thể làm gì, chỉ chờ.
Anh hỏi người khách, gần như van nài: tại sao nó không nói rõ. Nếu nó muốn cứu ai, sao không cho biết phải cứu ai. Nếu nó biết trước tai nạn, sao không báo cho người có quyền dừng tàu, mà lại báo cho một người gác ghi nhỏ bé ở dưới đáy hẻm núi.
Người khách tìm cách trấn an. Ông giải thích rằng có thể đó là ảo giác do làm việc quá sức, sống cô độc, ít ngủ. Ông hứa sẽ đưa anh đi gặp bác sĩ. Nhưng chính ông khi ra về, nhìn ngọn đèn đỏ bên cửa hầm, cũng thấy rờn rợn mà không giải thích được vì sao.
Buổi chiều hôm sau
Chiều hôm sau, người khách quay lại như đã hẹn. Từ trên mép hẻm núi nhìn xuống, ông thấy một người đứng bên cửa hầm, tay trái che mặt, tay phải vẫy liên tục. Tim ông như ngừng đập. Rồi ông nhận ra đó là một người thật.
Dưới đáy hẻm núi có một nhóm người đang đứng. Người khách vội đi xuống. Họ cho biết người gác ghi đã gặp tai nạn sáng nay: một đầu máy chạy ra khỏi hầm đã va phải anh khi anh đang đứng trên đường ray, quay lưng lại, có vẻ đang chăm chú nhìn một điều gì đó.
Người lái tàu kể lại. Lúc ra khỏi hầm, ông thấy người gác ghi ở cuối đường cong. Ông kéo còi, rồi gọi to hết sức: này, ở dưới đó, tránh ra. Khi tàu đã quá gần, ông lấy tay trái che mắt không dám nhìn, tay phải vẫy liên tục tới phút cuối.
Người khách đứng lặng. Đó chính là câu gọi, chính là cử chỉ mà bóng ma đã làm, từng chi tiết một. Dickens kết truyện ở đó, không giải thích thêm. Bóng người ở cửa hầm là ai, là cái gì, hay là hình ảnh của chính khoảnh khắc ấy vọng ngược về trước, người đọc tự hiểu.
Dickens và tai nạn có thật
Người gác ghi là truyện ma được viết bởi một người từng sống sót qua tai nạn đường sắt. Tháng sáu năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm, Dickens ngồi trên chuyến tàu gặp nạn ở Staplehurst, nước Anh, khi đoàn tàu lao qua một cây cầu đang sửa chữa.
Toa của Dickens bị treo chênh vênh trên cầu. Ông bò ra, giúp đỡ những người bị thương, rồi quay lại toa để lấy bản thảo đang viết dở. Từ đó tới cuối đời, ông sợ đi tàu, ngồi tàu thì căng thẳng. Một năm sau, ông viết Người gác ghi.
Thời ấy đường sắt là công nghệ mới, nhanh chưa từng có, và tai nạn cũng khủng khiếp chưa từng có. Hệ thống tín hiệu bằng đèn, chuông, điện báo phụ thuộc rất nhiều vào sự tỉnh táo của từng người gác ghi làm việc ca dài một mình. Nỗi sợ trong truyện là nỗi sợ thật của cả một thời đại.
Mình thấy truyện này đáng sợ không vì bóng ma, mà vì con người trong đó: một người tận tâm, cô độc, biết có điều xấu sắp đến mà không thể làm gì. Đó là nỗi sợ mà ai làm nghề trực đêm, canh gác, chắc đều từng cảm thấy ít nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Người gác ghi được Dickens viết khi nào?
Truyện được đăng năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu trong số báo Giáng sinh của tạp chí do Dickens làm chủ biên, nằm trong một tập truyện về các nhà ga.
Tai nạn Staplehurst có thật không?
Có. Tai nạn đường sắt ở Staplehurst năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm là sự kiện có thật, Dickens có mặt trên tàu và đã giúp đỡ người bị nạn.
Người gác ghi làm công việc gì?
Người gác ghi điều khiển ghi chuyển hướng đường ray và tín hiệu đèn, nhận và gửi thông báo qua điện báo để các đoàn tàu chạy an toàn, nhất là ở những đoạn khuất như hầm.
Làm việc ca đêm một mình lâu ngày ảnh hưởng thế nào?
Thiếu ngủ kéo dài và cô độc có thể gây mệt mỏi, lo âu, giảm tập trung và đôi khi khiến người ta nghe hoặc thấy những điều không có thật. Nếu gặp tình trạng này nên nghỉ ngơi và hỏi ý kiến bác sĩ.
Vì sao truyện không giải thích bóng ma là gì?
Dickens cố ý để kết mở, khiến người đọc tự suy nghĩ. Kiểu kết này làm truyện ám ảnh lâu hơn, vì nỗi sợ không có lời giải thường đọng lại trong đầu ta.
