Bàn đu bật lên cao tới mức mình nhìn thấy cả mái đình ở cuối bãi, và đúng lúc ấy, sau lưng mình có tiếng ai đó thở dốc vì vừa đẩy mạnh, gần tới mức hơi thở lạnh phả vào gáy, trong khi mình biết chắc cả bãi đất chỉ có một mình mình.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, ngôi làng và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Người kể là một cô giáo tiểu học, kể về đêm cuối của hội xuân ở làng ngoại.
Cây đu ở bãi làng
Làng ngoại mình có lệ dựng cây đu tre mỗi dịp hội xuân. Bốn cây tre đực cao vút chôn sâu xuống bãi đất trước đình, chụm đầu buộc chặt, giữa treo hai sợi dây thừng to và một bàn đu gỗ. Trai gái trong làng ra đánh đu, có khi đu một người, có khi đu đôi, đẩy nhau lên cao, cả bãi reo hò.
Hồi nhỏ mình mê đánh đu lắm. Năm nào về ngoại ăn Tết cũng ra bãi, đứng xem các anh chị đu đôi, nhịp nhàng như bay. Bà ngoại thì dặn, đu thì đu ban ngày, tối hội tan rồi đừng ra bãi, cây đu đêm có người khác đu.
Mình lớn lên, đi học sư phạm, về dạy ở một trường tiểu học trên huyện, ít về làng ngoại. Năm ấy bà ngoại yếu, mình về ở với bà mấy ngày Tết, đúng dịp làng mở hội.
Hội có đủ trò, đánh đu, đánh vật, chọi gà, kéo co. Ngày cuối hội, mùng mười, người ta còn đu tới chiều tối. Mình đứng xem mà thèm, nhưng ngại, cô giáo mà lên đu giữa bãi đông người thì kỳ.
Đêm cuối hội
Tối mùng mười, hội tan. Người làng về hết. Mình ngồi với bà tới khuya, bà ngủ rồi mình mới ra hiên. Trăng mười một sáng vằng vặc, nhìn rõ cả bãi đất trước đình.
Mình thấy cây đu đang đưa. Bàn đu lên xuống đều đặn, mỗi lúc một cao. Cả bãi không có ai. Lá tre trên ngọn đứng im, không một làn gió.
Mình đứng nhìn rất lâu. Lẽ ra phải sợ. Nhưng có gì đó trong nhịp đu ấy, nhịp nhàng, kiên nhẫn, như đang mời mọc. Mình nhớ ra mình chưa bao giờ được đu cây đu làng khi trăng sáng.
Mình khoác thêm áo, đi ra bãi. Lúc mình tới gần, cây đu chậm dần, rồi dừng hẳn, bàn đu đung đưa nhẹ, đúng tầm cho người ngồi lên.
Người đẩy đu
Mình ngồi lên bàn đu, hai tay nắm dây thừng. Dây lạnh, ướt sương. Mình nhún chân đẩy một cái, bàn đu đưa lên một chút, rồi về.
Rồi mình thấy có một lực đẩy sau lưng, chắc và đều, như có người đứng dưới đẩy cho. Bàn đu bật lên cao hơn hẳn. Lần thứ hai, cao hơn nữa. Gió vù vù bên tai. Mình nhìn thấy mái đình, nhìn thấy cả lũy tre cuối làng sáng bạc dưới trăng.
Mình nghe tiếng người thở sau lưng. Một tiếng thở dốc của người vừa dồn sức đẩy. Rồi một tiếng cười khẽ, giọng con trai, trẻ, rất vui. Mình không quay lại được, bàn đu đang ở trên cao, buông tay là ngã.
Bàn đu cứ lên cao mãi. Mình bắt đầu sợ. Mình gọi khẽ, ai đấy, thôi, đủ rồi. Tiếng cười tắt. Lực đẩy dừng. Bàn đu chậm dần, chậm dần, rồi đung đưa nhẹ như lúc đầu.
Lời bà ngoại
Mình nhảy xuống, quay lại. Sau lưng chỉ có bãi đất trống, vệt cỏ bị giẫm nát do người hội ban ngày, và bóng bốn cây tre đổ dài dưới trăng. Mình chạy một mạch về nhà, chui vào màn nằm cạnh bà, tim đập thình thịch tới sáng.
Sáng ra mình kể với bà. Bà không ngạc nhiên. Bà bảo bà đã dặn rồi, đêm đừng ra bãi. Rồi bà kể một chuyện từ thời bà còn con gái.
Ngày ấy làng có một anh trai đánh đu giỏi nhất vùng, năm nào hội xuân cũng đu đôi với một cô gái làng. Hai người đẩy nhau lên cao tới mức cả bãi nín thở. Rồi chiến tranh, anh đi xa, không về nữa. Cô gái ấy đợi anh mấy mùa hội, không đu với ai khác.
Bà bảo, người làng kể đêm cuối hội nào cũng thấy cây đu tự đưa. Có người bảo anh ấy về tìm bạn đu. Bà ngừng một lúc, rồi bảo, cô gái ngày ấy là bà đây.
Sợi dây thừng
Mình ngồi lặng. Bà ngoại năm ấy đã ngoài tám mươi, tóc bạc trắng, lưng còng. Bà cười, bảo con giống bà hồi trẻ, chắc anh ấy nhìn nhầm.
Chiều hôm ấy làng hạ cây đu. Mình ra xem. Ông trưởng ban hội tháo dây thừng xuống, ngạc nhiên bảo sao dây mòn thế này, mới dựng mười ngày, như đã đu cả năm. Ở chỗ hai tay nắm, dây thừng mòn nhẵn bóng, thành hai vệt sáng.
Mùa xuân năm sau, bà ngoại mình mất, nhẹ nhàng, sau Tết mấy hôm. Mình về làng đúng dịp hội. Đêm cuối hội, mình không ra bãi. Mình chỉ ngồi ngoài hiên nhìn.
Cây đu lại đưa dưới trăng, không gió, không người. Nhưng lần này, nhịp đu khác hẳn, hai nhịp chồng lên nhau, một đẩy một đón, đều đặn như đu đôi. Bàn đu lên cao vút, tới ngang ngọn tre, rồi về, rồi lên, cả đêm không dừng, và mình nghe thấy giữa tiếng gió có hai tiếng cười, một trai, một gái, rất trẻ, rất vui.
Câu hỏi thường gặp
Đánh đu là trò chơi gì?
Đánh đu là trò chơi dân gian phổ biến trong hội xuân ở nhiều làng Bắc Bộ. Cây đu thường làm bằng bốn cây tre cao chôn chắc, treo bàn đu bằng dây thừng. Người chơi đu đơn hoặc đu đôi, nhún chân để đưa đu lên cao, đòi hỏi sức khoẻ, khéo léo và sự phối hợp.
Đu đôi có ý nghĩa gì trong hội xuân?
Đu đôi thường là một nam một nữ đứng đối diện trên bàn đu, lần lượt nhún để đẩy nhau lên cao. Trò chơi này là dịp để trai gái làng giao lưu, thể hiện sự ăn ý, và từng được nhắc nhiều trong ca dao, thơ ca về hội xuân.
Vì sao một chiếc đu có thể tự đưa khi không có gió dưới mặt đất?
Gió ở trên cao có thể khác với gió sát mặt đất, ngọn tre ít lá nên khó thấy lay. Một chiếc đu nặng đã được đẩy trước đó cũng có thể đung đưa khá lâu. Trong truyện, chi tiết đu tự lên cao là phần hư cấu.
Chơi đu cần lưu ý an toàn gì?
Cây đu phải chôn chắc, dây và bàn đu được kiểm tra trước khi chơi. Không đu quá cao khi chưa quen, không chơi lúc trời tối, trơn ướt hay khi chỉ có một mình. Trẻ em phải có người lớn trông.
Vì sao những câu chuyện tình dang dở hay được kể trong làng?
Những mối tình dang dở vì chiến tranh, vì hoàn cảnh để lại dấu ấn sâu trong ký ức cộng đồng. Kể lại chúng qua truyện, qua lễ hội là cách làng giữ ký ức và bày tỏ sự thương cảm với người trong cuộc.
