Mình vừa cuộn xong sợi dây diều cuối cùng thì trên đầu vang lên tiếng sáo, một bộ sáo ba ống, trầm, bổng, rồi ngân dài, trong khi cả bầu trời đêm sáng trăng không có lấy một con diều nào.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, ngôi làng và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Người kể là một thợ làm diều trẻ, kể về đêm cuối của hội thả diều làng.
Học nghề làm diều
Làng mình có nghề làm diều sáo từ lâu. Diều sáo là loại diều to, khung tre, dán giấy dó hoặc vải, trên lưng gắn những ống sáo bằng tre hay gỗ khoét lỗ. Diều lên cao, gió thổi qua sáo thành tiếng vi vu, trầm bổng, nghe xa cả mấy cánh đồng.
Mình học nghề với cụ Đạt, người làm diều sáo giỏi nhất làng. Cụ năm ấy đã ngoài tám mươi, tay run, không tự làm được nữa, chỉ ngồi chỉ việc. Cụ dạy mình chọn tre, vót khung, khoét sáo, cách lắng tai nghe tiếng sáo cho đúng.
Trên xà nhà cụ treo một bộ sáo diều cũ, ba ống, gỗ đã đen bóng. Cụ bảo đó là bộ sáo dự phòng của con diều cụ quý nhất đời, con diều cánh dơi to bằng nửa cái sân, cụ làm năm hai mươi tuổi. Con diều ấy mất trong một kỳ hội thả diều, đứt dây, bay mất, không ai tìm thấy.
Cụ bảo cụ nhớ tiếng sáo của nó lắm. Bộ sáo trên diều là bộ sáo tốt nhất cụ từng khoét. Bộ dự phòng trên xà nhà thì kém hơn một chút, nghe không đã tai.
Hội thả diều
Năm ấy làng mở hội thả diều vào tháng tư âm lịch, mùa gió nồm. Mình thả con diều đầu tay do chính mình làm, theo đúng kiểu cánh dơi của cụ, nhưng nhỏ hơn nhiều. Diều lên được, sáo kêu, nhưng tiếng mỏng, chưa ngân.
Cụ Đạt ngồi xe lăn trên đê xem, cười bảo được rồi, lần đầu thế là giỏi. Rồi cụ nhìn lên trời, nhìn những con diều sáo bay lượn, mắt mơ màng, bảo giá được nghe con cánh dơi của cụ một lần nữa.
Hội kéo dài ba ngày. Ngày cuối, chiều tối, người ta thu diều, cuộn dây, khiêng diều về. Mình ở lại trên đê dọn dẹp, cuộn nốt mấy cuộn dây của đội.
Trời tối, trăng mười bốn lên sáng vằng vặc. Gió nồm vẫn thổi. Bãi đê vắng tanh.
Tiếng sáo trên trời trống
Mình vừa cuộn xong cuộn dây cuối cùng thì nghe tiếng sáo. Trầm, rồi bổng, rồi một tiếng ngân dài, ba tầng âm quấn vào nhau. Tiếng sáo diều, không lẫn đi đâu được.
Mình ngửa mặt nhìn lên. Bầu trời sáng trăng, trong vắt, không có con diều nào. Mình đi dọc đê nhìn khắp các phía, không thấy sợi dây nào vươn lên trời.
Tiếng sáo cứ vang, lúc gần lúc xa, như con diều đang lượn vòng trên đầu làng. Mình nghe một lúc thì nhận ra. Đó không phải tiếng sáo của diều làng mình bây giờ. Tiếng này dày hơn, ấm hơn, có một âm ngân rất lạ ở cuối, cái âm mà cụ Đạt vẫn tả cho mình nghe mà mình chưa khoét ra được.
Mình chạy một mạch về nhà cụ. Đèn trong nhà còn sáng. Cụ ngồi trên xe lăn ở hiên, mặt ngẩng lên trời, nước mắt chảy dài. Cụ bảo cháu nghe thấy không, con cánh dơi của ông về đấy.
Ngồi nghe cả đêm
Hai ông cháu ngồi ở hiên nghe. Tiếng sáo vi vu suốt đêm, có lúc như ngay trên mái nhà, có lúc như tận cuối cánh đồng. Cụ Đạt nhắm mắt, ngón tay gõ nhẹ lên tay vịn xe lăn theo nhịp, như người đang nghe một bản nhạc thuộc lòng.
Cụ kể cho mình nghe về năm cụ hai mươi tuổi, con cánh dơi lên cao nhất hội, sáo kêu vang mấy làng, rồi gió giật, dây đứt. Cụ chạy theo cả buổi chiều, qua mấy cánh đồng, tới tối mịt mới về, mất cả dép.
Cụ bảo cả đời cụ làm hàng trăm con diều, không con nào có tiếng sáo như thế. Cụ cứ tưởng cụ nhớ sai, người già hay nghĩ cái cũ là hay. Đêm nay nghe lại, cụ mới biết cụ không nhớ sai.
Gần sáng, tiếng sáo nhỏ dần rồi tắt. Cụ Đạt ngủ thiếp đi trên xe lăn, miệng còn mỉm cười. Mình đắp chăn cho cụ, ngồi canh tới khi gà gáy.
Trên mái đình
Sáng hôm sau, người làng đi chợ sớm thấy có một con diều mắc trên mái đình. Con diều cánh dơi to bằng nửa cái sân, khung tre đã đen bóng, giấy dó vàng ố, trên lưng gắn bộ sáo ba ống. Không ai trong làng nhận là của mình.
Người ta dựng thang gỡ xuống, khiêng tới nhà cụ Đạt. Cụ chạm tay vào khung diều, sờ từng ống sáo, rồi gật đầu. Cụ bảo đúng nó, ông khắc dấu ở đây, cụ chỉ vào một vết khắc nhỏ hình con dơi ở gốc ống sáo giữa.
Không ai giải thích được con diều đã ở đâu suốt mấy chục năm, sao giấy dó vẫn không rách, sao bộ sáo vẫn kêu. Có người bảo nó mắc trên ngọn cây ở một làng xa, gió nồm năm nay mạnh mới đưa về. Cụ Đạt chỉ cười.
Mùa hè năm ấy cụ mất. Mình treo con diều cánh dơi trên xà nhà cụ, cạnh bộ sáo dự phòng. Giờ mình là người làm diều sáo ở làng. Mình khoét được cái âm ngân ở cuối rồi, khoét đúng như bộ sáo ấy. Và đêm cuối hội thả diều năm nào, khi diều đã thu hết, trời làng mình vẫn vang lên một tràng sáo trầm bổng, như có ai đó đang thả một con diều rất to ở trên cao, chỉ cho riêng những người còn ở lại trên đê nghe.
Câu hỏi thường gặp
Diều sáo là gì?
Diều sáo là loại diều truyền thống ở nhiều làng miền Bắc Việt Nam, trên lưng diều gắn các ống sáo làm bằng tre, nứa hoặc gỗ. Khi diều bay, gió thổi qua sáo tạo ra tiếng vi vu, trầm bổng. Người chơi diều sáo rất coi trọng việc chọn và chỉnh sáo cho có tiếng hay.
Hội thả diều thường diễn ra khi nào?
Nhiều làng tổ chức hội thả diều vào mùa có gió đều, thường là mùa hè hoặc sau vụ gặt. Các đội thi diều bay cao, diều có tiếng sáo hay, diều đẹp. Hội thả diều gắn với ước vọng mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu.
Vì sao tiếng sáo diều nghe được rất xa?
Diều bay cao, xung quanh ít vật cản, âm thanh trầm từ ống sáo lớn lan đi xa trong không khí thoáng, nhất là về chiều và đêm khi gió đều. Tiếng sáo có thể vang qua nhiều cánh đồng.
Diều đứt dây có thể bay xa bao nhiêu?
Một con diều đứt dây có thể bị gió đưa đi khá xa rồi rơi xuống đồng ruộng, mắc trên cây hoặc mái nhà. Diều lớn, khung chắc đôi khi còn khá nguyên vẹn. Trong truyện, chi tiết con diều trở về sau mấy chục năm là phần hư cấu.
Vì sao âm thanh quen thuộc từ tuổi trẻ khiến người già xúc động?
Âm thanh gắn với những kỷ niệm đẹp của tuổi trẻ, như tiếng sáo diều, tiếng trống hội, có thể gợi lại cả một thời. Với người già, nghe lại những âm thanh ấy như được trở về những ngày khoẻ mạnh, nhiều hy vọng.
