Ông Bảy cầm bao diêm lên, lắc nhẹ cho nghe tiếng que diêm chạy lạo xạo bên trong, rồi bảo hai đứa cháu rằng cái bao diêm này ông giữ đã sáu mươi năm, và chưa bao giờ ông dám quẹt một que nào.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, ngôi làng và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Truyện được kể lại qua lời một ông lão bên bếp lửa chiều ba mươi Tết.
Lệ kiêng của làng
Ông Bảy kể, hồi ông mười tám, làng ông còn nghèo, nhà nào cũng nấu bếp rơm. Diêm là thứ quý, nhà nào hết diêm thì sang hàng xóm xin mồi lửa, cầm bó đóm về nhóm bếp. Ngày thường xin lửa là chuyện bình thường, chẳng ai tiếc.
Nhưng ngày Tết thì khác. Làng ông có lệ kiêng cho lửa, cho nước trong đêm giao thừa và mấy ngày đầu năm. Người ta tin cho lửa là cho đi cái ấm của nhà mình, cả năm sẽ hao hụt. Bà nội ông giữ lệ ấy rất nghiêm.
Năm ấy bố mẹ ông đi ăn Tết bên ngoại, để ông ở nhà trông bà nội và giữ bếp. Bà dặn đi dặn lại, đêm nay ai sang xin gì cũng đừng cho, nhất là lửa. Ông vâng dạ, nghĩ bụng chắc chẳng ai sang.
Chiều ba mươi trời rét căm, mưa phùn lất phất. Ông nhóm bếp, nấu nồi nước lá mùi cho bà tắm, rồi ngồi canh lửa.
Người gõ cửa
Gần giao thừa, có tiếng gõ cửa. Ông ra mở. Đứng ngoài là một người đàn ông trung niên, gầy, mặc áo nâu ướt mưa, tay cầm một bó đóm tắt ngóm. Người ấy bảo mình ở căn nhà bên kia rặng tre, nhà hết diêm, bếp tắt, xin cậu một mồi lửa để nấu nồi cơm cúng giao thừa.
Ông Bảy ngần ngừ. Ông không nhận ra người này. Căn nhà bên kia rặng tre theo ông nhớ thì lâu rồi không ai ở. Nhưng trời tối, mưa, ông nghĩ chắc có người mới về thuê.
Ông nhớ lời bà dặn. Ông lắc đầu, ấp úng xin lỗi, bảo nhà cháu kiêng, đêm nay không cho lửa được. Người đàn ông nhìn ông một lúc, không giận, không nài. Người ấy chỉ gật đầu, cúi chào, rồi quay đi vào màn mưa phùn.
Ông đóng cửa, quay vào. Bà nội hỏi ai đấy. Ông kể. Bà bảo đúng rồi, con làm đúng. Nhưng suốt đêm giao thừa ấy ông không ngủ được. Ông cứ nghĩ tới căn bếp lạnh bên kia rặng tre, nồi cơm cúng chưa nấu được.
Sáng mùng một
Sáng mùng một, trời tạnh. Ông Bảy dậy sớm, lấy một bó đóm, châm lửa từ bếp nhà mình, giấu bà nội, đi vòng qua rặng tre. Ông nghĩ đêm qua kiêng, sáng nay mang lửa sang chắc không sao, coi như xông nhà người ta.
Căn nhà bên kia rặng tre đổ nát. Mái tranh sụt một góc, cửa liếp mục rũ, sân mọc cỏ dại cao ngang gối. Bếp lạnh tanh, tro đã thành đất. Không có dấu vết ai ở.
Ông đứng đó, cầm bó đóm cháy dở, khói bay vào mắt cay xè. Rồi ông nhìn thấy, trên bậc cửa, chỗ duy nhất được quét sạch, có một bao diêm còn mới, vỏ giấy khô ráo, đặt ngay ngắn như ai vừa để lại.
Ông cầm bao diêm lên. Đầy que. Ông nhìn quanh, không có ai. Chỉ có tiếng chim sáo đầu năm hót trên rặng tre.
Người nhà bên kia rặng tre
Ông về hỏi bà nội. Bà nghe xong thì ngồi lặng đi một lúc. Bà kể, căn nhà ấy ngày xưa là nhà ông Cả Hạnh, người tốt bụng nhất xóm. Hồi ấy làng còn chưa có lệ kiêng gắt như sau này. Đêm giao thừa nào ông Cả cũng nhóm một đống lửa to trước sân, ai trong xóm bếp tắt thì sang xin lửa về.
Bà bảo ông Cả từng nói, đầu năm cho lửa là cho cái ấm, mình cho đi thì cái ấm nó nhân lên chứ có mất đâu. Sau này ông Cả mất, con cái đi xa, căn nhà bỏ hoang, làng dần quên.
Bà còn kể, ngày bà mới về làm dâu, một năm đói kém, giao thừa nhà bà hết diêm, bà sang xin lửa ông Cả. Ông cho bà mồi lửa, cho thêm bao diêm, bảo cả năm dùng dè. Bà nhớ mãi.
Bà nội không mắng ông Bảy chuyện mang lửa ra khỏi nhà sáng mùng một. Bà chỉ bảo, có lẽ đêm qua ông Cả không sang xin lửa. Ông ấy sang xem nhà mình có ai còn nhớ cái ấm ấy không.
Bao diêm sáu mươi năm
Ông Bảy kể tới đó thì đặt bao diêm xuống cạnh bếp. Vỏ giấy đã ngả vàng, nhãn đã mờ, nhưng bao vẫn đầy que. Ông bảo ông giữ nó như giữ một lời nhắc.
Từ năm ấy, giao thừa nào ông cũng nhóm một bếp lửa trước sân. Ông không giữ lệ kiêng cho lửa nữa. Hàng xóm ai sang xin, ông cho. Bà nội ông thấy vậy, không nói gì, năm sau còn tự tay ôm củi ra sân góp.
Ông bảo hai đứa cháu, lệ kiêng ông bà để lại phần nhiều là để mình cẩn thận, giữ cái nhà cho yên ấm. Nhưng nếu giữ lệ mà làm người khác phải chịu lạnh đêm giao thừa thì phải nghĩ lại.
Cuối buổi, đứa cháu gái nhỏ hỏi ông, thế năm nào ông Cả có sang lại không. Ông Bảy cười, chỉ ra sân. Ở mép bếp lửa ngoài sân, trên cái ghế đẩu không ai ngồi, có một bó đóm khô, đầu đóm đã cháy đen, như vừa có người châm lửa xong rồi mang đi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dân gian kiêng cho lửa, cho nước ngày Tết?
Theo quan niệm cũ ở nhiều vùng, lửa và nước tượng trưng cho sự sung túc, ấm áp của gia đình. Cho lửa, cho nước đầu năm bị coi là cho đi tài lộc. Ngày nay tục này ít được giữ khắt khe, mỗi nhà mỗi khác.
Xin lửa trong đời sống ngày xưa là thế nào?
Khi diêm và bật lửa còn hiếm, người ở nông thôn hay giữ than hồng trong bếp tro, nhà nào tắt bếp thì sang hàng xóm xin mồi lửa bằng bó đóm hoặc thanh củi. Đây là sinh hoạt rất bình thường, thể hiện tình làng nghĩa xóm.
Nước lá mùi chiều ba mươi là gì?
Nhiều gia đình miền Bắc có tục tắm nước lá mùi già chiều ba mươi Tết để thơm tho, sạch sẽ, gột bỏ điều không may của năm cũ trước khi bước sang năm mới.
Vì sao chuyện kể bên bếp lửa có sức hút đặc biệt?
Bếp lửa là chỗ ấm nhất trong nhà ngày rét, cả nhà quây quần, ánh lửa và bóng tối xen nhau tạo không khí kể chuyện. Nhiều truyện dân gian, truyện ma được truyền từ đời này sang đời khác chính bên bếp lửa như vậy.
Vì sao lệ kiêng có thể khiến người ta day dứt?
Khi một lệ kiêng mâu thuẫn với lòng tốt tự nhiên, như phải từ chối giúp người khác, người ta dễ thấy áy náy. Truyện dân gian hay dùng tình huống ấy để nhắc rằng tục lệ nên phục vụ con người, chứ không phải ngược lại.
