Đêm nước sông lên sát mặt đê, ông Cửu rọi đèn xuống chân đê phía đồng và thấy một hàng người đứng im trong ruộng, nước ngập tới đầu gối, ai cũng giơ tay chỉ về một chỗ.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, làng, con sông và những người trong đó đều do mình đặt ra. Truyện có hơi hướng truyền thuyết của những làng ven đê, nơi người ta tin rằng các thế hệ đắp đê vẫn còn canh giữ nó.
Mùa nước lên
Làng nằm sau một con đê đất cao, bên kia là con sông rộng, mùa khô hiền như dải lụa, mùa mưa đỏ ngầu phù sa. Mỗi năm vào mùa lũ, làng chia ca đi tuần đê suốt đêm, mỗi tốp hai người, một đèn pin, một chiếc kẻng tre, một cuốn sổ ghi.
Năm ấy ông Cửu bảy mươi tuổi, vẫn xin đi tuần. Ông bảo đi tuần đê năm mươi năm rồi, nghe nước là biết đê khoẻ hay yếu. Đi cùng ông là thằng Tùng, cháu đích tôn, hai mươi tuổi, mới học xong trung cấp, về làng giúp mùa lũ.
Đêm thứ ba nước lên nhanh. Mưa thượng nguồn dồn về, mặt sông cuồn cuộn, lăn lóc những thân cây trôi. Nước đã lên cách mặt đê chừng một gang tay. Loa xã gọi mọi nhà sẵn sàng bao cát.
Mười một giờ đêm, hai ông cháu nhận ca, đi đoạn đê dài nhất, đoạn cong ôm theo khúc sông. Tùng soi đèn phía sông. Ông Cửu soi đèn phía đồng, nhìn từng mét chân đê, vì ông bảo đê vỡ thì vỡ từ phía đồng trước.
Lời dặn của ông Cửu
Vừa đi ông vừa kể chuyện. Ông kể ngày xưa làng đắp đê bằng tay, gánh từng sọt đất, nện từng lớp. Mùa lũ năm nào cũng có người thức trắng, có năm có người không về. Ông kể ông nội ông, cha ông, đều là người giữ đê.
Ông dặn cháu: đi tuần đê ban đêm, gặp gì lạ cũng đừng sợ, đừng chạy. Người làng mình có giữ đê đâu chỉ người sống. Tùng cười, bảo ông lại kể chuyện ma. Ông Cửu không cười, chỉ rọi đèn xuống chân đê, chậm rãi.
Gần một giờ sáng, mưa ngớt. Trời tối đặc, không trăng. Tiếng nước sông ồ ồ bên tai trái, tiếng ếch nhái im bặt bên tai phải. Tùng thấy lạnh dù đã mặc áo mưa. Cậu nhận ra cánh đồng phía dưới im lặng một cách lạ lùng, không một tiếng côn trùng.
Rồi ông Cửu dừng lại. Ông rọi đèn xuống ruộng, cách chân đê chừng hai chục mét. Tùng rọi theo, và cậu đứng sững.
Hàng người trong ruộng
Dưới ruộng, nước mưa ngập tới đầu gối, có một hàng người đứng im. Mười người, mười lăm người, đứng cách nhau đều đều, như hàng người đứng chuyền bao cát. Họ mặc áo nâu, áo cánh, quần xắn, đầu đội nón lá rách, có người quấn khăn. Ánh đèn pin chiếu vào, không ai nheo mắt, không ai quay đi.
Tất cả đều giơ một tay lên, chỉ về cùng một chỗ, một đoạn chân đê cách hai ông cháu chừng năm chục mét. Không ai nói. Không có tiếng lội nước. Chỉ có những cánh tay giơ lên, gầy guộc, đen sạm, chỉ thẳng.
Tùng run lẩy bẩy, định bỏ chạy. Ông Cửu nắm chặt tay cháu, thì thầm: đừng chạy, đi theo chỗ họ chỉ. Giọng ông bình tĩnh, nhưng tay ông lạnh ngắt.
Hai ông cháu đi dọc mặt đê tới chỗ ấy. Ông Cửu rọi đèn xuống chân đê. Ở đó, giữa đám cỏ ướt, có một vòng nước nhỏ đang sủi lên, đục ngầu, kéo theo cát mịn, như nồi nước sôi lăn tăn. Mạch sủi. Nước sông đang khoét một đường ngầm xuyên qua thân đê.
Gõ kẻng giữa đêm
Ông Cửu giật lấy chiếc kẻng tre, gõ ba tiếng dồn, ba tiếng dồn, hiệu báo nguy cấp. Tiếng kẻng vang dọc đê, rồi kẻng các đoạn khác gõ theo, rồi loa xã bật lên. Chỉ mười lăm phút sau, người làng đã chạy tới, đèn đuốc sáng rực, vác bao cát, cuốc xẻng.
Ông Cửu chỉ huy đắp một vòng bao cát quanh mạch sủi, để nước trong vòng dâng lên ngang mực sông, giảm sức nước đẩy cát ra. Người làng chuyền bao cát từ tay này sang tay kia, thành một hàng dài dưới ruộng, đứng cách nhau đều đều.
Tùng đứng trong hàng chuyền bao, chân ngập nước tới đầu gối. Cậu nhìn quanh. Hàng người làng đứng đúng chỗ hàng người lúc nãy đứng. Cậu không thấy những người áo nâu nữa. Nhưng trong tiếng hò hô của làng, cậu nghe như có thêm nhiều giọng khàn khàn, xa xa, hò theo cùng một nhịp.
Gần sáng, mạch sủi ngừng đục. Nước trong vòng bao cát lặng lại. Con đê giữ được. Mặt trời lên, người làng ngồi bệt trên mặt đê, áo quần ướt sũng, nhìn nhau cười mệt nhoài.
Những người đắp đê
Trưa hôm đó, Tùng hỏi ông những người đứng dưới ruộng là ai. Ông Cửu không trả lời ngay. Ông dắt cháu ra miếu nhỏ đầu đê, nơi làng thờ những người đắp đê và giữ đê qua bao đời. Miếu không có tượng, chỉ có một tấm bia đá ghi công, chữ đã mòn.
Ông thắp ba nén hương, khấn rất nhỏ. Rồi ông bảo cháu: làng mình bao đời giữ con đê này, người đi thì đi, nhưng đê thì ở lại. Ai từng đổ mồ hôi lên nó, chắc cũng không nỡ rời.
Tùng đứng im. Cậu nhớ những cánh tay gầy guộc giơ lên trong đêm, nhớ những chiếc nón rách, nhớ cái cách họ đứng cách nhau đều đều như hàng người chuyền đất.
Mùa lũ năm sau, Tùng xin đi tuần đê thay ông. Đêm đầu tiên đi một mình đoạn đê cong, cậu dừng lại ở chỗ mạch sủi năm trước, rọi đèn xuống ruộng. Ruộng trống, nước lặng. Cậu cúi đầu, nói khẽ: con đi tuần thay ông, các cụ yên tâm. Gió từ đồng thổi lên, mát rượi, mang theo mùi rơm rạ, và cánh đồng lại vang tiếng ếch nhái.
Câu hỏi thường gặp
Mạch sủi ở chân đê là gì và vì sao nguy hiểm?
Mạch sủi là chỗ nước sông thấm xuyên qua nền hay thân đê rồi phun lên ở phía đồng, kéo theo cát đất. Nếu không xử lý kịp, đường thấm ngày càng rộng có thể làm đê bị sụt và vỡ, nên phát hiện sớm là việc rất quan trọng của người tuần đê.
Người tuần đê thường để ý những dấu hiệu gì?
Họ quan sát chân đê phía đồng xem có chỗ nước rỉ, sủi đục, đất sụt hay vết nứt dọc mặt đê. Gặp dấu hiệu lạ, việc đúng là báo ngay cho người phụ trách hộ đê địa phương để có lực lượng xử lý.
Vì sao các làng ven đê có miếu thờ người giữ đê?
Đắp và giữ đê là việc chung của nhiều thế hệ, có người đã mất trong những mùa lũ dữ. Lập miếu thờ là cách cộng đồng ghi nhớ công sức ấy và nhắc nhau giữ gìn con đê.
Vì sao cánh đồng bỗng im lặng lại khiến người ta sợ?
Tiếng côn trùng, ếch nhái là âm thanh nền quen thuộc của đêm quê, khi nó tắt đột ngột, não cảm thấy có điều bất thường. Thực tế động vật nhỏ thường im khi có người hay vật lớn tới gần, hoặc khi thời tiết thay đổi.
Truyện này có dựa trên truyền thuyết có thật không?
Đây là truyện hư cấu, làng và nhân vật do Chuyện Ma đặt ra. Truyện mượn niềm tin phổ biến ở nhiều làng ven sông rằng người xưa vẫn canh giữ con đê, để kể về công sức và sự gắn bó của các thế hệ giữ đê.
