Ba giờ sáng, giữa lô cao su tối đen chỉ có những ngọn đèn đội đầu của công nhân lập loè, Hoa thấy ở hàng cây cuối lô, chỗ không ai được giao cạo, một đốm sáng xanh lơ lửng, không lắc lư như đèn người đi, cứ đứng yên và sáng mãi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, đồn điền và những người trong đó đều do mình đặt ra. Truyện này có một lời giải khoa học đẹp tới mức bạn có thể muốn đi tìm tận mắt.
Giờ cạo mủ
Hoa làm công nhân cạo mủ ở một đồn điền cao su vùng đất đỏ. Nghề này làm từ hai giờ sáng, khi trời mát, mủ chảy nhiều nhất. Mỗi người một phần cây, đội đèn trên trán, cầm con dao cạo cong, đi từ cây này sang cây khác, cạo một đường xoắn mỏng trên thân cây, để mủ trắng chảy vào chén hứng.
Rừng cao su ban đêm rất lạ. Những hàng cây thẳng tắp, thân xám, tán khép kín trên đầu, đi mãi vẫn thấy giống nhau. Tiếng dao cạo xoẹt xoẹt, tiếng mủ nhỏ giọt tí tách, tiếng côn trùng, và những đốm đèn đội đầu của đồng nghiệp lấp ló giữa các hàng cây như đom đóm lớn.
Hoa làm được hai mùa, đã quen tay. Cô cạo nhanh, đều, không làm tổn thương cây. Phần cây của cô nằm ở rìa lô, sát một khoảng cây già đã ngưng khai thác, sắp được chặt để trồng mới.
Đêm ấy, cạo tới hàng cuối, cô thấy trong khoảng cây già có một đốm sáng xanh.
Không phải đèn người
Đốm sáng xanh lơ, mờ mờ, ở thấp, gần mặt đất. Nó không lắc lư như đèn đội đầu của người đi. Nó đứng yên, sáng đều, như một hòn than lạnh. Hoa gọi to, hỏi ai đó. Không ai trả lời.
Cô quay lại nhìn quanh. Đồng nghiệp gần nhất cách cô mấy hàng cây, đèn vàng lấp ló. Không ai được giao khoảng cây già ấy. Không ai có đèn màu xanh.
Những ngày sau, đêm nào cô cũng thấy đốm sáng ấy. Có đêm nó ở gốc này, có đêm ở gốc kia, có đêm có hai ba đốm. Hoa bắt đầu sợ. Cô cạo vội phần cây gần đó, không dám ngẩng lên.
Mấy chị em trong tổ nghe kể thì bàn tán. Người bảo là ma trơi. Người bảo khoảng đất ấy ngày xưa là nghĩa địa của người làm đồn điền. Có chị lớn tuổi khuyên Hoa xin đổi phần cây.
Đi về phía đốm sáng
Hoa không xin đổi. Cô thương mấy hàng cây ấy, cây cô chăm hai mùa. Một đêm trăng non, cô cạo xong sớm, gom hết can đảm, tắt đèn đội đầu, đi về phía khoảng cây già.
Tắt đèn rồi cô mới thấy rõ. Không chỉ một đốm. Cả một vùng dưới gốc những cây cao su già, lác đác những đốm xanh mờ, nhỏ như hạt gạo, lớn như bàn tay, phát sáng lặng lẽ trên mặt đất, trên những khúc gỗ mục.
Cô bước tới, cúi xuống. Dưới gốc một cây cao su già đã đổ, trên lớp gỗ mục ẩm, mọc một cụm nấm nhỏ, mũ nấm mỏng như giấy. Và cả cụm nấm phát ra ánh sáng xanh lơ, dịu dàng, như ai đó rắc bột lân tinh.
Hoa đứng lặng. Cô không sợ nữa. Cô chỉ thấy đẹp, đẹp tới mức muốn khóc. Cả khoảng rừng già như một bầu trời sao rơi xuống đất, lấp lánh trong im lặng.
Lời giải thích
Hôm sau Hoa mang một mẩu gỗ có nấm về khu nhà công nhân, đặt trong hộp tối cho mọi người xem. Cậu kỹ thuật viên của đồn điền nhìn qua là biết: nấm phát sáng. Cậu kể có những loại nấm sống trên gỗ mục, trong tế bào có phản ứng hoá học tạo ra ánh sáng, giống như đom đóm.
Mùa mưa, gỗ cây già mục ẩm, nấm mọc nhiều, ban đêm tối hẳn thì mới thấy được. Ánh sáng ấy yếu, đứng gần đèn là không thấy, nên công nhân đội đèn đi qua hiếm ai để ý. Chỉ khi đứng xa, trong bóng tối, mới thấy những đốm xanh lơ lửng.
Cả tổ cười ồ, bảo vậy mà tưởng ma trơi. Chị lớn tuổi khuyên Hoa đổi phần cây cũng bật cười, bảo già rồi mới thấy cái đẹp này lần đầu.
Đêm sau, mấy chị em rủ nhau tắt đèn, đứng nhìn khoảng rừng già lấp lánh. Không ai nói gì. Chỉ có tiếng mủ cao su nhỏ giọt và tiếng thở nhẹ của những người vừa nhìn thấy một điều kỳ diệu.
Gốc cây cuối cùng
Cuối mùa, khoảng cây già bị chặt để trồng mới. Hoa xin giữ lại một khúc gỗ có nấm, đặt dưới gốc cây cao su gần lán nghỉ, tưới ẩm mỗi ngày. Mùa mưa năm sau, nấm mọc lại, đêm đêm phát sáng lặng lẽ.
Mọi chuyện đã có lời giải. Chỉ có một điều Hoa không kể với ai. Đêm cuối cùng trước khi khoảng cây già bị chặt, cô ra đứng nhìn lần cuối. Những đốm nấm xanh lấp lánh khắp mặt đất. Và ở giữa, cao ngang tầm người, có một đốm sáng xanh nữa.
Đốm sáng ấy không nằm trên gỗ mục, không nằm trên mặt đất. Nó lơ lửng ở độ cao của một chiếc đèn đội đầu, và nó di chuyển, chậm rãi, từ gốc cây này sang gốc cây khác, dừng lại ở mỗi cây một chút, như một người công nhân đang đi cạo mủ.
Hoa đứng nhìn tới khi đốm sáng ấy đi hết hàng cây cuối, rồi tắt. Sáng ra, những cây cao su già ấy, cây nào cũng có một đường cạo mới, mỏng, đều, xoắn đúng góc, đẹp như tay người thợ giỏi nhất. Không ai trong tổ nhận đã cạo.
Câu hỏi thường gặp
Nấm phát sáng có thật không?
Có. Một số loài nấm sống trên gỗ mục có khả năng tự phát ra ánh sáng nhờ phản ứng hoá học trong tế bào, thường có màu xanh lục nhạt. Ánh sáng này yếu, chỉ thấy rõ trong bóng tối hoàn toàn, và thường xuất hiện ở rừng ẩm vào mùa mưa.
Vì sao công nhân cạo mủ cao su làm việc từ nửa đêm?
Vào lúc gần sáng, nhiệt độ thấp và độ ẩm cao giúp mủ chảy nhiều và lâu hơn trước khi đông lại. Vì vậy nghề cạo mủ thường bắt đầu từ hai, ba giờ sáng, người làm đội đèn trên đầu để thấy đường cạo.
Ma trơi trong dân gian thường được giải thích thế nào?
Dân gian kể ma trơi là những đốm lửa lập loè ở nghĩa địa, đồng hoang. Một giả thuyết khoa học cho rằng đó là khí sinh ra từ chất hữu cơ phân huỷ tự bốc cháy, nhưng hiện tượng này vẫn còn được bàn luận và chưa có lời giải thống nhất.
Vì sao ánh sáng yếu chỉ thấy rõ khi tắt đèn?
Mắt người điều chỉnh độ nhạy theo ánh sáng xung quanh. Khi có đèn sáng gần, mắt giảm độ nhạy nên không thấy nguồn sáng yếu, tắt đèn một lúc mắt mới quen tối và nhận ra những đốm sáng mờ.
Truyện này có thật không?
Không. Đây là truyện hư cấu do Chuyện Ma sáng tác, đồn điền và nhân vật đều không có thật. Hiện tượng nấm phát sáng thì có thật, còn đốm sáng cuối cùng là phần để người nghe tự cảm nhận.
