Ở căn nhà của ngoại, không ai nhóm lửa, vậy mà sáng nào đúng năm giờ, căn bếp củi vẫn ấm lên, và từ cái nồi gang trên kiềng bay ra mùi cơm chín.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu do mình viết. Căn nhà, con kênh và cô cháu gái đều là nhân vật mình đặt ra. Truyện này không đáng sợ lắm đâu, chỉ có hơi khói và nhiều thương.
Về để bán nhà
Ngoại mất vào mùa nước nổi. Vy là cháu ngoại lớn nhất, đang làm văn phòng trên thành phố. Cả nhà bàn nhau bán căn nhà ven kênh của ngoại, vì không ai về ở được, để lâu thì mối mọt, cỏ mọc. Vy xin nghỉ một tuần, về dọn đồ, gặp người mua.
Căn nhà lợp ngói vảy cá, vách ván, sau nhà là căn bếp thấp cất riêng, mái lá dừa nước. Trong bếp có ông táo đất ba hòn, cái kiềng sắt, cái nồi gang đen bóng, bó củi bần ngoại phơi từ trước khi ốm vẫn còn chất ở góc.
Hồi nhỏ, mỗi dịp hè Vy về ở với ngoại. Sáng nào ngoại cũng dậy từ bốn giờ rưỡi, nhóm bếp nấu cơm, năm giờ là cơm chín, ngoại gọi Vy dậy ăn cơm với cá kho trước khi ngoại xuống xuồng đi chợ. Vy lớn rồi, quen ăn bánh mì ở cổng công ty, đã lâu không còn nhớ mùi cơm nấu bếp củi.
Đêm đầu tiên, Vy ngủ trên bộ ván ở nhà trước. Ngoài kênh có tiếng ếch nhái, tiếng máy đuôi tôm chạy xa xa. Cô ngủ một mạch, không mơ gì.
Mùi cơm lúc năm giờ
Năm giờ sáng, Vy tỉnh dậy vì một mùi rất quen. Mùi khói củi bần, mùi gạo mới sôi, cái mùi ngai ngái ngọt ngọt mà cô tưởng đã quên. Cô nằm im, nghĩ chắc nhà hàng xóm nấu.
Nhưng nhà hàng xóm gần nhất cách cả công đất. Cô ngồi dậy, đi ra sau. Căn bếp tối, chỉ có ánh sáng xanh mờ của trời rạng. Ba hòn táo không có lửa. Tro trong bếp nguội lạnh, xám tro.
Vậy mà cái nồi gang trên kiềng ấm. Vy đặt tay lên nắp, rụt lại vì nóng. Cô mở nắp. Trong nồi là cơm, vừa chín tới, hạt trắng, mặt cơm còn đọng mấy giọt nước, dưới đáy có một lớp cháy vàng mỏng đúng như ngoại hay làm.
Vy đứng giữa bếp rất lâu, không nghĩ được gì. Rồi cô ngồi xuống cái đòn kê thấp của ngoại, xới một chén, ăn với muối ớt. Cô ăn hết chén cơm mà không biết mình đang khóc từ lúc nào.
Những buổi sáng sau
Sáng nào cũng vậy. Năm giờ, bếp ấm, nồi cơm chín. Có hôm cạnh nồi cơm có thêm nồi canh chua bông súng. Có hôm có mấy con cá rô kho tộ, kho đúng kiểu ngoại, nhiều tiêu, nước kho sệt sẹt.
Vy thử thức canh. Cô ngồi trong bếp từ bốn giờ. Cô ngủ gục lúc nào không biết, giật mình dậy thì đã năm giờ, nồi cơm đã chín, và trên vai cô đắp cái khăn rằn cũ của ngoại, cái khăn cô nhớ là đã gấp cất trong rương.
Cô kể với dì út qua điện thoại. Dì im lặng một lúc rồi bảo, chắc ngoại lo con về ăn uống thất thường. Dì không bảo cô sợ, cũng không bảo cô đi chùa. Dì chỉ dặn con ăn cho hết, đừng bỏ phí, ngoại buồn.
Vy ăn hết. Ngày nào cũng ăn hết. Cô thấy da mình hồng hào lên, ngủ ngon hơn, những cơn đau dạ dày quen thuộc ở thành phố tự nhiên biến mất. Cô bắt đầu dậy lúc năm giờ, như hồi nhỏ.
Ngày người mua tới
Cuối tuần, người mua tới xem nhà. Đó là một ông chủ vựa trái cây, định đập nhà xây kho lạnh. Ông đi một vòng, gõ gõ vào vách ván, chê nhà cũ, hỏi bếp sau dỡ đi được không.
Vy dẫn ông ra bếp. Đúng lúc ấy, dù đã gần trưa, ba hòn táo bỗng phả ra một luồng hơi ấm, bó củi bần ở góc đổ xuống một thanh, lăn tới sát chân ông. Mùi cơm chín thoảng lên, rõ ràng như có ai vừa mở nắp nồi.
Ông chủ vựa đứng khựng lại, hít hít mũi, rồi bỗng im lặng. Lúc ra về, ông nói nhỏ với Vy rằng hồi nhỏ ông cũng ở với bà ngoại, bà cũng nấu cơm bếp củi. Ông bảo thôi, nhà này cháu giữ lại đi, phá thì tiếc.
Tối đó, Vy gọi cho cả nhà. Cô nói cô không bán nữa, cô sẽ xin làm việc từ xa, mỗi tháng về ở nửa tháng. Mấy dì mấy cậu ngạc nhiên, rồi ai cũng đồng ý, như thể chỉ chờ có người nói ra câu ấy.
Lần đầu tự nhóm lửa
Sáng hôm sau, Vy dậy từ bốn giờ rưỡi. Cô nhóm bếp. Cô vụng về, khói xộc vào mắt, củi bần ướt sương mãi mới bắt lửa. Cô vo gạo, bắc nồi, ngồi canh lửa như ngoại ngày xưa.
Năm giờ, cơm chín. Lần này hơi khê, cháy dày quá, nhưng là cơm cô tự nấu. Cô xới một chén đặt lên bàn thờ ngoại, một chén cho mình.
Từ hôm ấy, bếp không còn tự ấm lên lúc năm giờ nữa. Sáng nào Vy cũng phải tự nhóm lửa. Có hôm lửa khó cháy, cô ngồi thổi mãi.
Những hôm như vậy, cô hay cảm thấy có một hơi thở rất nhẹ thổi giúp từ phía sau, vừa đủ cho ngọn lửa đỏ rực lên, kèm theo tiếng tặc lưỡi quen thuộc của ngoại mỗi khi chê con cháu vụng, vừa trách vừa thương.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùi khói bếp củi dễ gợi nhớ tuổi thơ?
Khứu giác nối khá trực tiếp với vùng não xử lý cảm xúc và ký ức. Một mùi gắn với tuổi thơ có thể đánh thức cả không gian, con người của ngày xưa chỉ trong một khoảnh khắc.
Ông táo ba hòn trong bếp quê là gì?
Đó là kiểu bếp dùng ba khối đất nung hoặc ba viên gạch kê thành kiềng để đặt nồi. Trong tín ngưỡng dân gian, ba hòn đầu rau gắn với tích Táo Quân, vị thần trông coi bếp núc.
Vì sao người ta hay mơ hoặc tưởng thấy người thân đã khuất ở những nơi quen?
Những nơi gắn với người đã khuất chứa rất nhiều tín hiệu nhắc nhớ như mùi, tiếng, đồ vật. Trong giai đoạn đau buồn, não dễ gợi lại hình ảnh và cảm giác về người ấy.
Củi bần là loại củi gì?
Cây bần mọc nhiều ven sông rạch miền Tây. Người dân lấy cành khô làm củi đun, cháy đều và có mùi khói riêng mà nhiều người lớn lên ở vùng sông nước rất quen.
Nấu cơm bếp củi cần lưu ý gì để an toàn?
Nên đặt bếp ở nơi thoáng, xa vật dễ cháy, không để trẻ nhỏ một mình gần lửa và dập tắt hẳn than sau khi nấu. Bếp trong nhà kín cần thông gió để tránh khói tích tụ.
