Sáu giờ sáng sau đêm trăng tròn, anh Định mở cửa phòng trưng bày số ba và ngửi thấy mùi biển, mặn và tanh, rồi thấy dưới chiếc ghe gỗ cổ trên bục trưng bày là một vũng nước loang, lẫn cát trắng và những sợi rong xanh.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, bảo tàng, làng biển và những người trong đó đều do mình đặt ra. Một truyện ma của biển, kể trong một căn phòng cách biển cả cây số.
Phòng trưng bày số ba
Định làm bảo vệ ca đêm ở một bảo tàng nhỏ của một thị xã ven biển. Bảo tàng ba phòng: phòng gốm cổ, phòng ảnh tư liệu, và phòng số ba, phòng nghề biển, nơi trưng bày lưới, đèn câu mực, mỏ neo, và giữa phòng là một chiếc ghe gỗ dài chừng sáu mét.
Chiếc ghe được làng chài hiến tặng, gỗ đã đen bóng, mũi ghe có vẽ đôi mắt, sơn đã bong tróc. Tấm bảng giới thiệu ghi đây là chiếc ghe của một gia đình đánh cá ba đời, được kéo lên bờ sau một mùa bão lớn.
Ca của Định từ mười giờ tối. Anh đi tuần ba vòng, kiểm cửa, kiểm điện, ngồi ở phòng trực đầu hành lang. Bảo tàng ban đêm im lặng tới mức anh nghe được tiếng đồng hồ treo tường ở phòng gốm tích tắc.
Tháng đầu tiên trôi qua bình thường. Đến sáng sau đêm rằm, lúc giao ca, anh mở cửa phòng số ba và thấy vũng nước dưới chiếc ghe.
Nước biển trong phòng khô
Ban đầu anh nghĩ mái dột. Nhưng đêm ấy trời không mưa. Anh nhìn lên trần, trần khô. Anh nhìn chiếc ghe. Mạn ghe ướt đẫm, nước nhỏ giọt từ mép ván. Đáy ghe bám một lớp cát trắng mịn, mấy sợi rong xanh mắc ở bánh lái.
Anh chấm tay vào vũng nước, đưa lên môi. Mặn chát. Nước biển.
Chị phụ trách bảo tàng đến, nhìn vũng nước, thở dài. Chị bảo chuyện này xảy ra mấy năm rồi, không phải tháng nào cũng có, nhưng thường là sau đêm trăng tròn. Mấy người bảo vệ trước đều nghĩ có người trêu, mang nước biển vào đổ. Nhưng cửa vẫn khoá, camera không ghi được gì.
Chị dặn anh lau sạch trước giờ mở cửa, và đừng kể với khách. Định lau sàn, lau ghe. Lúc lau mũi ghe, anh thấy đôi mắt vẽ trên đó, sơn đã bong, như vừa được ai lau sạch cát, sáng hơn hôm trước.
Đêm trăng tròn tháng sau
Tháng sau, đêm rằm, Định không ngồi ở phòng trực. Anh mang ghế vào phòng số ba, ngồi ở góc tường, đèn tắt hết, chỉ có ánh trăng xuyên qua ô cửa kính cao, đổ một vệt bạc lên chiếc ghe.
Mười hai giờ, một giờ. Phòng im lặng. Rồi anh ngửi thấy mùi biển. Ban đầu thoang thoảng, rồi đậm dần, mặn, tanh, lẫn mùi dầu máy và mùi khói thuốc lào. Anh nghe tiếng sóng, rất xa, rì rầm, như vọng từ trong một vỏ ốc.
Chiếc ghe khẽ kêu cót két. Rồi nó lắc nhẹ, lắc nhẹ, như đang nằm trên mặt nước. Ánh trăng trên mạn ghe gợn lên như ánh trăng trên sóng. Định ngồi chết lặng, không dám thở mạnh.
Trên ghe có bóng người. Ba bóng người, ngồi ở mũi, ở giữa, ở lái, lưng còng, tay kéo lưới. Họ không nói, không quay lại, chỉ kéo lưới đều tay, như đã kéo cả đời. Tiếng sóng to dần. Một giọt nước bắn vào mặt anh, lạnh buốt và mặn.
Gia đình ba đời
Gần sáng, mùi biển nhạt dần, tiếng sóng tắt, chiếc ghe đứng yên trên bục trưng bày, ướt đẫm. Định ngồi thêm rất lâu rồi mới đứng dậy lau sàn.
Hôm sau, anh đạp xe ra làng chài, hỏi thăm về gia đình đã hiến chiếc ghe. Một bà cụ ngồi vá lưới chỉ cho anh căn nhà cuối xóm. Ở đó chỉ còn một ông lão sống một mình, tóc bạc trắng, ngồi nhìn ra biển.
Ông lão kể chiếc ghe là của ông nội ông, rồi cha ông, rồi ông. Ba đời đánh cá trên chiếc ghe ấy, đêm trăng tròn là đêm đi biển đẹp nhất. Năm bão lớn, ghe bị sóng đánh hỏng, ông già yếu, con cái lên thành phố, không ai theo nghề. Ông hiến cho bảo tàng để nó khỏi mục ngoài bãi.
Ông lão nói, mắt nhìn xa: cha với ông nội nhớ biển, đêm trăng là phải ra khơi. Ông không hỏi Định đã thấy gì. Ông chỉ cười, như đã biết từ lâu.
Chuyến ra khơi cuối cùng
Định kể chuyện với chị phụ trách. Chị suy nghĩ mấy ngày, rồi làm một việc lạ. Chị xin phép cấp trên cho tổ chức một buổi trưng bày ngoài trời nhân ngày hội làng biển, đưa chiếc ghe ra bãi cát trước làng một ngày một đêm.
Đêm ấy là đêm rằm. Chiếc ghe nằm trên bãi cát, mũi hướng ra biển, cách mép sóng vài sải tay. Định ngồi canh. Ông lão ngồi bên cạnh, mang theo một ấm trà và một điếu cày.
Nửa đêm, sóng lên. Trăng sáng vằng vặc. Định thấy ba bóng người trên ghe, lần này rõ hơn, áo nâu, nón lá. Họ quay lại nhìn về phía ông lão. Ông lão đứng dậy, chắp tay, nói to: cha, ông nội, đi đi, đêm nay biển êm. Nước triều dâng lên, liếm vào đáy ghe, rồi rút ra.
Sáng hôm sau chiếc ghe vẫn nằm trên bãi cát, ướt đẫm, đáy dính đầy cát và rong. Người ta đưa nó về bảo tàng. Từ đó, không đêm trăng tròn nào phòng số ba có nước biển nữa. Nhưng đôi mắt vẽ trên mũi ghe, lớp sơn bong tróc, khách tham quan ai cũng bảo trông như đang mỉm cười.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gỗ cũ có thể ẩm ướt dù không bị mưa?
Gỗ hút và nhả hơi nước theo độ ẩm không khí, ở vùng ven biển ban đêm độ ẩm cao, hơi nước có thể đọng thành giọt trên bề mặt gỗ và kim loại. Muối biển ngấm lâu năm trong gỗ ghe cũng hút ẩm mạnh hơn gỗ thường.
Vì sao đôi mắt thường được vẽ trên mũi ghe thuyền?
Ở nhiều làng biển Việt Nam, đôi mắt trên mũi ghe được xem như để thuyền nhìn đường, tránh đá ngầm và gặp may. Đây là một tập quán lâu đời, mỗi vùng có cách vẽ mắt thuyền riêng.
Bảo vệ bảo tàng ban đêm làm những việc gì?
Họ tuần tra các phòng, kiểm tra khoá cửa, hệ thống điện, báo cháy và giám sát hiện vật. Hiện vật cổ dễ hỏng vì ẩm, nhiệt và côn trùng, nên người trực còn để ý những thay đổi bất thường trong phòng trưng bày.
Vì sao mùi hương có thể gợi cả một khung cảnh?
Mùi được não xử lý gần với vùng lưu cảm xúc và ký ức, nên một mùi quen như mùi biển, mùi khói thuốc có thể làm sống lại cả một không gian. Đó là lý do mùi thường được dùng trong truyện ma để báo hiệu một sự hiện diện.
Vì sao trăng tròn gắn với nhiều truyện ma và truyền thuyết?
Đêm trăng tròn sáng và đặc biệt, gắn với lễ tết, con nước lớn và nhịp sinh hoạt của người đi biển. Ánh trăng bạc làm cảnh vật trông khác ban ngày, rất hợp để kể những chuyện kỳ lạ.
