Pháo hoa vừa tắt ở cuối phố thì mình nghe một tiếng rao rất cũ, kéo dài và hơi khàn, muối đây, ai mua muối không, cái tiếng rao mà mình chắc chắn đã ba mươi năm rồi không ai rao trên con phố này nữa.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, con phố và những người trong truyện đều do mình đặt ra. Người kể là một người đàn ông bốn mươi lăm tuổi, đón cái Tết đầu tiên một mình.
Cái Tết một mình
Mẹ mình mất vào mùa hè năm ấy. Mình chưa lập gia đình, sống với mẹ trong căn nhà ống cũ ở một con phố nhỏ. Mẹ đi rồi, căn nhà rộng ra một cách khó chịu, cái gì cũng như thừa.
Tết năm ấy mình không muốn về đâu, cũng không muốn ai tới. Mình bày mâm cơm cúng mẹ chiều ba mươi, thắp hương, rồi ngồi một mình trong phòng khách xem ti vi, không bật đèn.
Mẹ mình là người giữ nếp. Tết nào bà cũng làm đủ thứ lễ, kiêng đủ thứ kiêng. Có một thứ bà không bao giờ quên: sáng mùng một phải mua muối. Bà bảo đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi, muối mặn mà, giữ cho tình nghĩa trong nhà đậm đà.
Năm ấy mình quên. Mình không mua muối, cũng chẳng nghĩ tới. Hũ muối trong bếp chỉ còn một lớp mỏng dưới đáy.
Tiếng rao
Giao thừa. Pháo hoa bắn ở quảng trường xa, ánh sáng hắt qua cửa sổ thành những vệt xanh đỏ trên tường. Rồi tắt. Phố vắng lặng.
Đúng lúc ấy mình nghe tiếng rao. Muối đây, ai mua muối không. Giọng một bà cụ, kéo dài, hơi khàn. Tiếng gánh kẽo kẹt, tiếng dép lẹp xẹp trên vỉa hè.
Mình đứng dậy, ra cửa sổ nhìn. Dưới ánh đèn đường vàng vọt, có một bà cụ đội nón lá, gánh hai thúng muối trắng, đi chậm rãi từ đầu phố. Bà dừng lại trước cửa nhà mình. Rồi có tiếng gõ cửa, ba tiếng, nhẹ.
Mình mở cửa. Bà cụ nhỏ người, da sạm nắng gió, áo nâu, chân đi đôi dép cao su. Bà cười, hỏi con mua muối đầu năm không. Mẹ con năm nào cũng mua của bà.
Nắm gạo
Mình sững người. Rồi nhớ ra. Hồi mình còn nhỏ, có một bà bán muối dạo ở làng biển lên, gánh muối đi khắp phố. Đêm giao thừa nào bà cũng đi qua phố này, mẹ mình bao giờ cũng mua một đấu, gọi là mua may đầu năm. Bà cụ ấy đã không còn đi bán từ khi mình học cấp hai.
Mình bảo vâng, con mua. Mình chạy vào lấy hũ muối. Bà cụ xúc muối bằng cái đấu gỗ mòn vẹt, đổ đầy hũ, hạt muối to, trắng, lấp lánh dưới đèn đường.
Mình rút ví ra. Bà cụ xua tay. Bà bảo mẹ con ngày trước không trả bà bằng tiền, mẹ con bao giờ cũng đổi cho bà một nắm gạo, bảo muối đổi gạo, đầu năm hai nhà cùng no. Con cho bà một nắm gạo là được.
Mình vào bếp, xúc gạo trong thùng, thứ gạo mẹ mua từ trước Tết. Mình đổ vào cái túi vải bà đưa. Bà cụ buộc túi, gật đầu, cười, bảo mẹ con dặn bà ghé, bà ghé rồi đấy. Rồi bà gánh muối đi tiếp, tiếng rao xa dần về cuối phố.
Sáng mùng một
Sáng mùng một, mình dậy, việc đầu tiên là xuống bếp xem hũ muối. Hũ đầy muối trắng, hạt to, mặn mòi mùi biển. Mình bốc một hạt cho vào miệng, mặn rồi ngọt hậu, không giống thứ muối tinh mua ở siêu thị.
Mình ra ngõ hỏi bà hàng xóm, đêm qua có thấy bà bán muối không. Bà hàng xóm ngạc nhiên, bảo lâu lắm rồi không ai bán muối dạo. Bà còn nhớ bà cụ bán muối ngày xưa, bảo bà ấy là người làng biển, đi bán muối mấy chục năm, rồi mất từ lâu.
Bà hàng xóm kể thêm, ngày trước mẹ mình thân với bà cụ bán muối lắm. Năm nào Tết mẹ cũng để phần bà một túi gạo, có năm còn gói cho bà mấy cái bánh chưng mang về. Bà cụ thì lần nào đi qua cũng ghé nhà mình nghỉ chân, uống chén nước.
Mình về nhà, ngồi trước bàn thờ mẹ rất lâu. Mình nhớ mẹ hay nói một câu, mua muối đầu năm không phải mua để ăn, mà để nhớ ai đã bán cho mình.
Hạt muối trên bàn thờ
Tối mùng một, mình đặt lên bàn thờ mẹ một đĩa muối nhỏ lấy từ hũ. Mình thắp hương, kể với mẹ chuyện đêm qua.
Lúc hương sắp tàn, mình thấy trên đĩa muối có mấy hạt gạo trắng nằm lẫn, ngay ngắn, như ai vừa đặt vào. Mình không bỏ gạo vào đĩa. Mình chắc chắn thế.
Mình không sợ. Mình chỉ thấy căn nhà bớt rộng đi một chút. Như có ai vừa ngồi xuống chiếc ghế mẹ hay ngồi, uống dở chén nước.
Từ năm ấy, Tết nào mình cũng mua muối đầu năm, và bao giờ cũng để sẵn một túi gạo nhỏ cạnh cửa. Có năm sáng mùng một, túi gạo vẫn còn nguyên. Có năm túi gạo đã biến mất, và trong hũ muối ở bếp có thêm một lớp muối trắng, hạt to, mặn mòi mùi biển.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có câu đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi?
Theo quan niệm dân gian, muối mặn mà tượng trưng cho tình cảm đậm đà, gắn bó và còn được cho là xua điều xui, nên đầu năm mua muối để cầu may. Cuối năm mua vôi vì vôi trắng, gắn với việc quét vôi, rắc vôi xua cái cũ, chuẩn bị đón năm mới.
Muối biển ở Việt Nam được làm thế nào?
Muối biển được làm bằng cách dẫn nước biển vào ruộng muối, phơi nắng cho nước bay hơi, muối kết tinh thành hạt rồi được cào gom. Nghề làm muối có ở nhiều tỉnh ven biển Việt Nam, đặc biệt vất vả vào mùa nắng gắt.
Ngày xưa có tục đổi muối lấy gạo không?
Ở nhiều vùng, việc trao đổi hàng hoá giữa vùng biển và vùng đồng bằng, miền núi từng diễn ra phổ biến, trong đó muối thường đổi lấy gạo hoặc nông sản. Trong truyện, chi tiết đổi một nắm gạo mang ý nghĩa tình cảm hơn là buôn bán.
Vì sao người ta hay nhớ tiếng rao phố cũ?
Tiếng rao hàng rong là âm thanh đặc trưng của phố xưa, gắn với từng mùa, từng giờ trong ngày. Khi nghe lại hoặc nhớ lại, người ta nhớ cả một thời, một con phố, một người thân, nên tiếng rao dễ gợi xúc động.
Đón Tết đầu tiên sau khi mất người thân nên làm gì?
Nhiều người thấy giữ lại những tục lệ người thân từng làm giúp mình thấy gần họ hơn. Không nên ở một mình quá nhiều, nên kết nối với bạn bè, hàng xóm. Nếu nỗi buồn kéo dài làm ảnh hưởng tới cuộc sống, nên tìm tới chuyên gia tâm lý.
