Cuộn phim rửa ra có ba mươi sáu kiểu, kiểu nào cũng là bà bán hàng rong ngồi ở cửa toa tàu, đúng tư thế, đúng chiếc đòn gánh, đúng nụ cười, chỉ có điều người trong ảnh là một cô gái chừng hai mươi lăm tuổi, tóc đen nhánh, còn người Quân gặp sáng hôm ấy đã ngoài bảy mươi.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, tuyến tàu chợ, nhà ga và những con người trong đó đều do mình tưởng tượng, không gắn với tuyến đường sắt nào có thật. Đây là truyện ma của những thứ sắp biến mất, và của người muốn được nhớ tới đúng như thời đẹp nhất của mình.
Ngày chạy cuối của tàu chợ
Quân là nhiếp ảnh gia tự do, thích chụp phim, chuyên chụp những thứ sắp mất đi. Anh nghe tin tuyến tàu chợ nối một thị xã ven biển với mấy ga xép trong vùng sẽ ngừng chạy, vì đường bộ đã tốt, ít người đi. Chuyến cuối cùng chạy vào một sáng thứ bảy.
Tuyến tàu ấy chạy chậm, toa cũ, ghế gỗ, cửa sổ kéo lên kéo xuống bằng tay. Mấy chục năm nay, nó chở người đi chợ, chở rau, cá, gà vịt, thúng mủng, chở học sinh đi học, chở người già đi khám bệnh. Ai trong vùng cũng có một kỷ niệm với nó.
Sáng hôm ấy, toa tàu đông nghẹt. Có người đi chuyến cuối để nhớ, có người đi vì thói quen, có người mang hoa tặng tổ tàu. Quân len lỏi giữa các toa, chụp từng gương mặt, từng chiếc thúng, từng bàn tay nhăn nheo vịn vào thành cửa.
Ở toa cuối, gần cửa, có một bà cụ bán hàng rong ngồi trên chiếc ghế nhựa thấp, trước mặt là đôi quang gánh đầy bánh đúc, bánh gai, kẹo lạc. Bà mặc áo bà ba nâu, đội nón lá, cười rất tươi. Quân hỏi xin chụp, bà gật đầu, bảo chụp đi cháu, bà bán ở toa này từ hồi tàu mới chạy.
Câu chuyện bốn mươi năm
Quân ngồi xuống cạnh bà, mua một gói kẹo lạc, nghe bà kể. Bà kể hồi con gái, bà gánh hàng lên tàu từ ga đầu, bán dọc đường, chiều về ga cuối, đi bộ về nhà. Ngày nào cũng vậy, mưa cũng như nắng. Tiền bán hàng nuôi được mấy đứa em ăn học.
Bà kể có một anh lái tàu trẻ, hồi ấy hay mua bánh của bà, rồi lấy bà làm vợ. Đám cưới làm ngay ở sân ga, cả tổ tàu đến dự. Bà kể những năm mưa lũ, tàu dừng giữa đồng cả đêm, bà mang bánh chia cho cả toa ăn. Bà kể những đứa trẻ ngày xưa ngồi trên tàu mua kẹo của bà, giờ đã thành ông thành bà.
Bà nói chậm, giọng đều, vừa kể vừa xếp lại từng chiếc bánh cho ngay ngắn. Quân chụp liên tục. Ánh sáng sáng ấy rất đẹp, nắng chiếu xiên qua cửa sổ toa, rọi lên đôi tay bà và chiếc đòn gánh bóng lên vì mồ hôi mấy chục năm.
Tới ga cuối, bà đứng dậy, gánh quang gánh lên vai, chào Quân, bảo cảm ơn cháu đã ngồi nghe bà kể. Rồi bà bước xuống sân ga, lẫn vào dòng người. Quân định chạy theo xin số điện thoại để gửi ảnh, nhưng bà đã đi mất.
Cuộn phim rửa ra
Về nhà, Quân rửa phim. Anh thích tự rửa trong phòng tối nhỏ của mình, chờ từng tấm ảnh hiện ra trên giấy dưới ánh đèn đỏ. Ảnh những hành khách khác hiện ra rõ nét, đẹp như anh mong.
Rồi tới những tấm chụp bà bán hàng rong. Tấm đầu tiên hiện ra, Quân sững người. Người ngồi trên ghế nhựa, sau đôi quang gánh, mặc áo bà ba nâu, đội nón lá, là một cô gái trẻ. Gương mặt tròn, da rám nắng, đôi mắt sáng, mái tóc đen dài thắt bím. Cô cười đúng nụ cười của bà cụ.
Tất cả ba mươi sáu tấm đều như vậy. Cô gái trẻ ngồi đó, xếp bánh, gánh hàng, nhìn ra cửa sổ, cười với ống kính. Toa tàu, ánh nắng, đôi quang gánh, mọi thứ y nguyên. Chỉ có người là trẻ lại bốn mươi năm.
Quân rửa lại lần nữa, bằng hóa chất mới. Kết quả vẫn thế. Anh lấy những tấm ảnh chụp hành khách ngồi cạnh bà để so, ai cũng đúng tuổi, chỉ riêng bà là khác.
Đi tìm bà bán hàng
Quân quay lại thị xã, cầm theo ảnh, hỏi khắp sân ga. Mấy người bán hàng ở ga nhìn ảnh, rồi nhìn nhau. Một ông bán nước chè già nhất ga cầm tấm ảnh rất lâu, rồi bảo: đây là bà Hiền, vợ ông lái tàu Bảy. Hồi trẻ bà đẹp nhất tuyến này.
Ông kể, bà Hiền bán hàng trên tàu suốt bốn mươi năm. Ông Bảy chồng bà về hưu rồi mất trước. Bà vẫn bán tiếp tới khi đôi chân yếu. Năm ngoái, khi có tin tuyến tàu sắp ngừng, bà buồn lắm, bảo chỉ mong được đi chuyến cuối. Nhưng bà yếu dần, rồi ra đi vào mùa đông, trước chuyến cuối mấy tháng.
Quân lặng người. Anh kể đã gặp bà trên chuyến cuối, ngồi nghe bà kể chuyện cả buổi sáng. Ông bán nước chè nghe xong không ngạc nhiên. Ông chỉ bảo, bà Hiền nói được thì làm được. Bà hứa sẽ đi chuyến cuối mà.
Ông chỉ cho Quân nhà con gái bà Hiền, ở ngay gần ga. Quân mang ảnh tới.
Tấm ảnh treo ở sân ga
Con gái bà Hiền nhìn những tấm ảnh, khóc rồi cười. Chị bảo trong nhà chỉ có vài tấm ảnh mẹ lúc già, ảnh mẹ thời con gái thì không còn tấm nào, vì nhà ngày xưa nghèo, không ai chụp. Chị luôn tiếc vì không biết mẹ lúc trẻ trông thế nào. Giờ thì chị biết rồi.
Chị nhận ra trong ảnh chiếc nón lá bà vẫn treo trên vách nhà, đôi quang gánh vẫn để ở góc bếp. Chị nhận ra cách mẹ xếp bánh, cách mẹ nghiêng đầu khi cười. Chị bảo, mẹ chắc muốn con cháu nhớ mẹ như thế này, lúc mẹ còn khỏe, còn gánh hàng chạy dọc toa tàu.
Nhà ga cũ được giữ lại làm một nơi trưng bày nhỏ về tuyến tàu chợ. Quân tặng một tấm ảnh phóng to, treo ở bức tường gần cửa ra sân ga. Ai đi qua cũng dừng lại nhìn cô gái trẻ ngồi sau đôi quang gánh, cười dưới nắng sớm.
Quân không rửa lại cuộn phim ấy lần nào nữa. Anh sợ rằng nếu rửa lần nữa, người trong ảnh sẽ trở về tuổi bảy mươi. Anh để nó yên như thế, như một món quà bà Hiền đã tự chọn cho mình, trong chuyến tàu cuối cùng bà đã hứa sẽ đi.
Câu hỏi thường gặp
Tàu chợ là gì?
Tàu chợ là cách người dân gọi những chuyến tàu địa phương chạy chậm, dừng ở nhiều ga nhỏ, thường chở người đi chợ cùng hàng hóa nông sản. Nhiều tuyến tàu kiểu này gắn với ký ức sinh hoạt của người dân các vùng.
Vì sao ảnh phim cũ hay xuất hiện trong truyện ma?
Ảnh phim cần thời gian rửa, người chụp không thấy ngay kết quả, nên có một khoảng chờ đầy bất ngờ. Thêm vào đó, ảnh là thứ giữ lại thời gian, nên rất hợp với những câu chuyện về quá khứ trở về.
Ngoài đời, ảnh phim có thể bị lỗi thế nào?
Ảnh phim có thể bị lộ sáng, mờ, lệch màu, chồng hình do lên phim không đúng hay hóa chất rửa có vấn đề. Những lỗi ấy đôi khi tạo ra hình ảnh lạ, khiến người xem tưởng tượng ra nhiều điều.
Vì sao những thứ sắp biến mất khiến người ta xúc động?
Khi một nơi chốn hay một thói quen sắp mất, ta nhận ra nó đã gắn với bao nhiêu ký ức. Tâm lý hoài niệm giúp con người giữ mạch nối với quá khứ và với những người đã đi qua đời mình.
Vì sao truyện ma về người đã khuất giữ lời hứa lại ấm áp?
Những truyện như vậy biến nỗi sợ người đã khuất thành sự gần gũi, cho thấy tình cảm và lời hứa có thể còn lại. Người nghe vì thế cảm thấy được an ủi hơn là bị dọa.
