Đã gần nửa đêm, bạn biết rõ nếu nghe thêm một chuyện nữa thì lát nữa đi xuống bếp sẽ phải bật hết đèn, vậy mà ngón tay vẫn bấm sang tập tiếp theo.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này hơi đặc biệt: mình không giải mã một hiện tượng ngoài kia, mà giải mã chính thói quen của bạn và của mình, những người làm và nghe chương trình này. Vì sao con người lại thích tự doạ mình sợ?
Nỗi sợ trong vùng an toàn
Các nhà tâm lý gọi trải nghiệm này là nỗi sợ giải trí. Đó là khi mình chủ động tìm đến cảm giác sợ hãi trong một hoàn cảnh mà mình biết là an toàn: nghe truyện, xem phim, chơi trò chơi kinh dị, vào nhà ma ở hội chợ.
Điểm mấu chốt là hai lớp cùng tồn tại. Một lớp trong mình phản ứng như thật: tim đập nhanh, sởn gai ốc, giật mình. Một lớp khác thì biết rõ mình đang ngồi trong phòng, có thể bấm dừng bất cứ lúc nào.
Chính sự an toàn ấy biến nỗi sợ thành một thứ dễ chịu. Cơ thể được trải qua cảm giác mạnh, được bơm adrenaline, rồi được thả lỏng khi câu chuyện kết thúc. Cảm giác nhẹ nhõm sau đó cũng là một phần của niềm vui.
Nó giống như chơi tàu lượn siêu tốc: mình biết đường ray chắc chắn, nhưng vẫn hét lên ở mỗi khúc lao xuống.
Có một điểm vừa đủ sợ
Một nhóm nhà nghiên cứu ở Đan Mạch chuyên tìm hiểu nỗi sợ giải trí đã quan sát người tham gia trong một ngôi nhà ma dựng để giải trí. Họ đo nhịp tim và hỏi cảm nhận của người tham gia.
Theo những gì nhóm ấy công bố, người ta thấy vui nhất ở một mức sợ vừa phải. Sợ quá ít thì chán, sợ quá nhiều thì khó chịu thật sự. Có một vùng ở giữa, nơi nỗi sợ và niềm vui đi cùng nhau.
Mỗi người có vùng vừa đủ của riêng mình. Có người chỉ cần một câu chuyện nhẹ là đã đủ rợn, có người phải xem phim kinh dị nặng mới thấy thú vị. Không ai đúng ai sai, chỉ là mỗi người một ngưỡng.
Đó cũng là lý do một chương trình như Chuyện Ma cố giữ ở mức rùng rợn vừa phải: đủ để bạn rợn gáy, nhưng không đến mức ám ảnh không ngủ được.
Luyện tập cảm xúc
Một số nhà tâm lý cho rằng truyện ma và truyện kinh dị là một kiểu luyện tập. Qua câu chuyện, mình được thử đặt mình vào những tình huống đáng sợ, thử cảm nhận nỗi sợ, và thử vượt qua nó, mà không phải chịu rủi ro thật.
Trẻ em chơi trò ú oà, trò rượt đuổi giả làm quái vật cũng là một cách học xử lý nỗi sợ trong vòng tay an toàn. Người lớn nghe truyện ma có lẽ cũng đang làm điều tương tự, ở một cấp độ khác.
Có những nghiên cứu ghi nhận rằng những người thường xem phim kinh dị có vẻ bình tĩnh hơn trong một số hoàn cảnh căng thẳng. Đây là những kết quả còn cần thêm bằng chứng, nên mình chỉ nói là có ý kiến như vậy, chưa phải kết luận.
Dù sao thì ít nhất, nghe xong một câu chuyện rùng rợn rồi vẫn tự đi xuống bếp được, cũng là một chiến thắng nho nhỏ của mỗi người.
Truyện ma còn cho mình một thứ nữa là sự tò mò được thoả mãn. Con người vốn bị thu hút bởi những điều bí ẩn, những câu hỏi chưa có lời đáp. Một câu chuyện ma hay luôn để lại một khoảng trống nhỏ cho mình tự đoán, tự nghĩ, và chính khoảng trống ấy khiến mình muốn nghe thêm tập sau.
Sợ cùng nhau thì gần nhau hơn
Truyện ma từ xưa tới nay chưa bao giờ là thú vui một mình. Ông bà kể cho con cháu nghe bên bếp lửa, bạn bè kể cho nhau nghe trong ký túc xá lúc cúp điện, đồng nghiệp rủ nhau xem phim ma cuối tuần.
Khi cùng sợ, người ta xích lại gần nhau, nắm tay nhau, cùng hét và cùng cười. Những khoảnh khắc ấy tạo ra sự gắn kết. Rất nhiều tình bạn, tình yêu bắt đầu từ một lần cùng xem phim ma.
Truyện ma cũng chứa đựng ký ức của một cộng đồng: những vùng đất, những nghề nghiệp, những nỗi lo, những lời răn. Kể truyện ma là kể về chính mình và nơi mình sống.
Ngay cả khi bạn nghe Chuyện Ma một mình, mình nghĩ bạn cũng đang ngồi trong một vòng tròn lớn, cùng với rất nhiều người khác đang nghe cùng một câu chuyện trong đêm.
Khi nào nên dừng lại
Nỗi sợ giải trí chỉ thú vị khi nó vẫn là giải trí. Nếu sau khi nghe truyện mà bạn mất ngủ nhiều đêm liền, sợ hãi kéo dài sang ban ngày, hoặc câu chuyện gợi lại những trải nghiệm đau buồn có thật, thì đó là lúc nên dừng.
Trẻ nhỏ cũng cần được chọn nội dung phù hợp. Với các bé, ranh giới giữa tưởng tượng và thật chưa rõ ràng, nên một câu chuyện người lớn thấy bình thường có thể khiến bé sợ hãi thật sự.
Một mẹo nhỏ: nếu nghe truyện ma trước khi ngủ, hãy để dành vài phút cuối cho một điều nhẹ nhàng, như một bản nhạc êm, một trang sách vui, để não có thời gian chuyển từ chế độ báo động sang chế độ nghỉ ngơi.
Và nếu bạn thấy mình sợ quá, hãy nhớ rằng bạn hoàn toàn có quyền bấm dừng. Đó chính là món quà lớn nhất của nỗi sợ giải trí: chìa khoá luôn nằm trong tay bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta thích nghe truyện ma dù biết sẽ sợ?
Vì đó là nỗi sợ trong vùng an toàn. Cơ thể trải qua cảm giác mạnh như thật, nhưng mình biết mình an toàn và có thể dừng bất cứ lúc nào, nên nỗi sợ trở thành niềm vui.
Nỗi sợ giải trí là gì?
Là khi mình chủ động tìm tới cảm giác sợ hãi trong hoàn cảnh an toàn như nghe truyện, xem phim, chơi trò kinh dị.
Có mức sợ nào là vừa đủ không?
Theo một số nghiên cứu, người ta thấy vui nhất ở mức sợ vừa phải, không quá ít, không quá nhiều. Mỗi người có ngưỡng riêng.
Vì sao xem phim ma cùng bạn bè vui hơn?
Cùng sợ, cùng hét, cùng cười giúp mọi người gắn kết với nhau hơn. Truyện ma từ xưa đã là thú vui chung của cộng đồng.
Khi nào nên ngừng nghe truyện ma?
Khi mất ngủ nhiều đêm, sợ hãi kéo sang ban ngày hoặc câu chuyện gợi lại trải nghiệm đau buồn có thật. Trẻ nhỏ cần nội dung phù hợp với lứa tuổi.
