Một buổi sáng biển lặng như gương, người ngư dân giơ ống nhòm lên và thấy một con tàu lớn đang lơ lửng phía trên đường chân trời, thân tàu kéo dài ra như một toà lâu đài, rồi chỉ vài phút sau thì biến mất không để lại dấu vết.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Biển cả có rất nhiều chuyện tàu ma, những con tàu hiện ra giữa sương rồi tan biến. Hôm nay mình sẽ nói về một hiện tượng quang học có thật, đủ sức biến một con tàu bình thường thành một bóng ma lơ lửng giữa trời.
Ánh sáng không phải lúc nào cũng đi thẳng
Ở trường, mình được học rằng ánh sáng truyền theo đường thẳng. Điều đó đúng khi ánh sáng đi trong một môi trường đồng đều. Nhưng khi đi qua những lớp không khí có nhiệt độ khác nhau, ánh sáng bị lệch hướng, cong dần đi. Hiện tượng ấy gọi là khúc xạ.
Không khí lạnh đặc hơn không khí nóng. Ánh sáng đi từ lớp này sang lớp kia thì đổi tốc độ một chút, và đường đi của nó uốn cong về phía lớp không khí đặc hơn. Thường thì sự uốn cong rất nhỏ, mắt mình không nhận ra.
Nhưng có những lúc các lớp không khí xếp chồng lên nhau rất rõ rệt, lớp lạnh nằm sát mặt nước, lớp ấm nằm phía trên. Khi đó ánh sáng từ một vật ở xa có thể bị uốn cong đủ nhiều để đi tới mắt mình theo một con đường vòng.
Bộ não thì không biết ánh sáng đã đi đường vòng. Nó luôn cho rằng ánh sáng tới theo đường thẳng, nên nó đặt hình ảnh của vật ở chỗ sai, có khi cao hơn, có khi lộn ngược, có khi bị kéo dài ra.
Ảo ảnh dưới thấp và ảo ảnh trên cao
Có lẽ bạn đã từng thấy ảo ảnh dưới thấp. Trưa hè đi trên đường nhựa, phía xa trước mặt hình như có một vũng nước loang loáng, tới gần thì khô ráo. Đó là bầu trời được phản chiếu nhờ lớp không khí rất nóng sát mặt đường.
Trên biển lạnh thì xảy ra điều ngược lại. Mặt nước làm lạnh lớp không khí sát nó, còn phía trên là không khí ấm hơn. Ánh sáng bị uốn cong xuống, làm hình ảnh của vật ở xa hiện ra cao hơn vị trí thật. Đây là ảo ảnh trên cao.
Nhờ ảo ảnh trên cao, đôi khi người ta thấy được những con tàu, hòn đảo vốn đang nằm khuất dưới đường chân trời. Con tàu như bị nhấc bổng khỏi mặt nước, lơ lửng trong không trung.
Khi có nhiều lớp không khí nóng lạnh xen kẽ, hình ảnh có thể bị chồng lên nhau, lộn ngược, kéo dài thành những cột, những tháp cao. Dạng phức tạp ấy được đặt tên là Fata Morgana, theo tên một nàng tiên trong truyền thuyết châu Âu được cho là dựng lên lâu đài trên biển để dụ thuỷ thủ.
Từ ảo ảnh đến chuyện tàu ma
Thử đặt mình vào chỗ một thuỷ thủ ngày xưa. Biển lặng, không có gió, bỗng thấy một con tàu lớn treo lơ lửng trên chân trời, hình dạng méo mó, lúc dài ra lúc co lại, rồi tan biến. Cảm giác ấy chắc chắn rất rợn.
Truyền thuyết châu Âu nổi tiếng về con tàu Người Hà Lan bay, một con tàu ma bị nguyền phải lênh đênh mãi trên biển không bao giờ cập bến, được nhiều người cho là có liên quan tới những ảo ảnh như vậy. Đây là giả thuyết thường được nhắc, không phải điều đã được chứng minh.
Ở nhiều vùng biển khác cũng có chuyện về những thành phố hiện ra trên mặt nước, những hòn đảo không có trên hải đồ, thấy rõ ràng mà chèo tới thì không bao giờ tới.
Điều đáng nói là ảo ảnh có thể chụp ảnh được, quay phim được. Nó không phải là thứ chỉ có trong đầu người nhìn. Ánh sáng thực sự đã đi tới mắt và tới ống kính, chỉ là theo một con đường cong mà mình không ngờ tới.
Khi nào dễ thấy ảo ảnh trên biển
Ảo ảnh trên cao thường xuất hiện khi mặt nước lạnh hơn không khí phía trên, chẳng hạn những ngày nắng ấm mà nước biển vẫn còn lạnh, hoặc ở những vùng biển có dòng nước lạnh chảy qua.
Trời lặng gió cũng là điều kiện quan trọng. Gió mạnh sẽ khuấy trộn các lớp không khí, làm chúng mất ranh giới rõ ràng, và ảo ảnh khó hình thành.
Những vùng biển rộng, nhìn được rất xa, như các bờ biển phẳng hay vùng cực, là nơi người ta hay ghi nhận Fata Morgana nhất. Nhưng ảo ảnh trên cao ở mức nhẹ có thể xảy ra ở nhiều nơi, kể cả trên những mặt hồ lớn.
Nếu bạn đi biển và thấy một hòn đảo xa hình như cao bất thường, hay đường chân trời gợn lên những vệt như bức tường, rất có thể bạn đang nhìn thấy một ảo ảnh nhẹ. Thử quan sát vài phút, bạn sẽ thấy hình dạng thay đổi theo từng làn không khí.
Bóng ma được làm bằng ánh sáng
Ảo ảnh là một ví dụ rất đẹp về chuyện mắt mình không nói dối, nhưng bộ não có thể hiểu sai. Ánh sáng là thật, con tàu cũng là thật, chỉ có vị trí và hình dạng là bị bẻ cong.
Với người đi biển, hiểu ảo ảnh còn có ý nghĩa thực tế. Ảo ảnh có thể làm khoảng cách tới một hòn đảo hay con tàu trông gần hơn hoặc xa hơn thực tế. Vì vậy người đi biển dựa vào hải đồ, la bàn, thiết bị định vị chứ không chỉ dựa vào mắt.
Còn với người nghe truyện ma như mình, lần tới nghe chuyện một con tàu hiện ra giữa trời rồi tan biến, bạn có thể vừa rợn vừa mỉm cười, vì biết rằng có thể ở đâu đó, một con tàu rất thật đang đi bình thường dưới đường chân trời.
Biển cả không cần ma để trở nên kỳ ảo. Chỉ với nắng, nước và vài lớp không khí, nó đã đủ sức dựng lên cả một đoàn tàu ma.
Câu hỏi thường gặp
Ảo ảnh trên biển có thật không?
Có. Đó là hiện tượng quang học thật, chụp ảnh và quay phim được. Ánh sáng bị bẻ cong qua các lớp không khí có nhiệt độ khác nhau nên hình ảnh vật ở xa hiện ra sai vị trí hoặc bị biến dạng.
Fata Morgana là gì?
Là dạng ảo ảnh trên cao phức tạp, khi nhiều lớp không khí nóng lạnh xen kẽ làm hình ảnh bị chồng lên, lộn ngược, kéo dài thành những cột hay tháp cao trên đường chân trời.
Vì sao con tàu trông như lơ lửng trên không?
Khi lớp không khí sát mặt biển lạnh hơn lớp phía trên, ánh sáng bị uốn cong xuống. Bộ não cho rằng ánh sáng đi thẳng nên đặt hình ảnh con tàu cao hơn vị trí thật.
Vũng nước giả trên đường nhựa có phải ảo ảnh không?
Phải. Đó là ảo ảnh dưới thấp, do lớp không khí rất nóng sát mặt đường làm ánh sáng từ bầu trời bị uốn cong lên, trông như mặt nước phản chiếu.
Truyền thuyết tàu ma có phải do ảo ảnh không?
Nhiều người cho rằng ảo ảnh góp phần tạo nên các chuyện tàu ma như con tàu Người Hà Lan bay. Đây là giả thuyết hợp lý được nhắc nhiều nhưng không thể chứng minh cho từng câu chuyện.
