Có những đêm mất ngủ, bạn nằm nhìn lên trần nhà và bất chợt thấy vết ố ở góc kia rõ ràng là một khuôn mặt đang cúi nhìn xuống mình.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã, không phải truyện. Mình sẽ nói về một hiện tượng mà chắc chắn bạn đã gặp cả trăm lần: nhìn thấy khuôn mặt trong những thứ không có mặt. Giới tâm lý học gọi nó là ảo ảnh khuôn mặt, và nó là nguồn gốc của rất nhiều bức ảnh ma.
Khuôn mặt ở khắp mọi nơi
Hai lỗ của ổ cắm điện và khe nối đất bên dưới trông như một gương mặt ngạc nhiên. Đầu xe hơi với hai đèn pha và lưới tản nhiệt trông như đang cười hay đang giận. Lát bánh mì nướng cháy, vỏ cây sần sùi, đám mây chiều, mảng tường bong tróc, chỗ nào cũng có thể hiện ra một khuôn mặt.
Không chỉ trẻ con mới thấy. Người lớn tỉnh táo cũng thấy, và khi đã thấy thì khó mà không thấy nữa. Bạn thử nhìn lại cái vòi nước, cái túi xách, mặt trước của máy giặt, sẽ bất ngờ vì số khuôn mặt quanh mình.
Phần lớn thời gian, những khuôn mặt ấy khiến mình bật cười. Nhưng khi chúng xuất hiện trong bóng tối, trên vách nhà cũ, trong tấm ảnh chụp phòng trống, chúng bỗng trở thành thứ khiến người ta lạnh gáy.
Câu hỏi là vì sao não lại nhiệt tình đến thế với khuôn mặt, đến mức nhìn đâu cũng thấy.
Bộ não được luyện để tìm khuôn mặt
Với loài người, nhận ra khuôn mặt là chuyện sống còn. Một em bé cần nhận ra mẹ. Một người cần đọc được nét mặt người đối diện là thân thiện hay thù địch. Vì vậy não người có những vùng chuyên xử lý khuôn mặt và làm việc cực nhanh.
Bộ máy ấy không đợi đủ chi tiết mới kết luận. Chỉ cần hai điểm ngang nhau ở trên và một đường ở dưới, nó đã hô lên: có mặt người. Nó làm việc này trước khi phần suy nghĩ chậm rãi của bạn kịp kiểm tra lại.
Từ góc nhìn tiến hoá, nhận nhầm có giá rẻ hơn bỏ sót. Tưởng bụi cây là người rồi hoá ra không phải, mình chỉ mất một chút công sức. Còn tưởng người là bụi cây mà hoá ra là người lạ đang rình, cái giá có thể đắt hơn nhiều.
Thế nên não được lắp sẵn một chiếc chuông báo khuôn mặt cực nhạy, chấp nhận kêu nhầm khá thường xuyên. Ảo ảnh khuôn mặt chính là những lần chuông kêu nhầm ấy.
Khi bóng tối và nỗi sợ góp tay
Trong ánh sáng tốt, mắt nhận được nhiều chi tiết, nên phần suy nghĩ dễ dàng sửa sai: à, đó chỉ là vết ố. Trong ánh sáng yếu, chi tiết mờ đi, hình dạng nhoè nhoẹt, và chiếc chuông báo khuôn mặt có nhiều đất để diễn hơn.
Tâm trạng cũng góp phần. Khi bạn đang sợ hay đang chờ đợi điều gì đó, não ở trạng thái cảnh giác và có xu hướng thấy những thứ mình sợ. Người vừa nghe truyện ma xong nhìn vào gương mờ hay rèm cửa sẽ dễ thấy hình người hơn hẳn.
Khuôn mặt mà não dựng ra lại thường mang biểu cảm. Có cái như đang cười, có cái như đang cau có, có cái như đang gào lên. Biểu cảm ấy làm hình ảnh có hồn, và cũng làm nó đáng sợ hơn.
Đó là lý do một mảng rêu trên bức tường bệnh viện cũ, một vệt nước trên cửa kính nhà hoang, rất dễ trở thành khuôn mặt ma trong lời kể của người qua đường.
Ảnh ma và những khuôn mặt trong ảnh
Rất nhiều bức ảnh được truyền tay nhau với lời giới thiệu có khuôn mặt hiện lên ở cửa sổ, trong bụi cây, trên tấm rèm. Khi nhìn kỹ, phần lớn là sự kết hợp ngẫu nhiên của bóng, ánh sáng và hoa văn mà não ta tự ráp thành mặt.
Ảnh chụp lại càng dễ tạo ảo ảnh vì nó đóng băng một khoảnh khắc. Một nếp gấp rèm bị gió thổi đúng lúc, một khoảng tối giữa hai chiếc lá, ngoài đời bạn sẽ không để ý, nhưng trong ảnh nó đứng yên cho não tha hồ dựng hình.
Ảnh nén nhiều lần, phóng to quá mức cũng sinh ra những mảng nhiễu. Não nhìn những mảng nhiễu ấy giống như nhìn đám mây, và lại tìm thấy mặt người.
Một mẹo nhỏ để tự kiểm tra là xoay ngược bức ảnh hoặc che bớt một phần. Rất nhiều khuôn mặt biến mất ngay khi bố cục bị phá vỡ, vì chúng chỉ tồn tại trong cách não ghép các mảng sáng tối lại với nhau.
Sống vui với những khuôn mặt vô hình
Hiểu ảo ảnh khuôn mặt không làm thế giới bớt thú vị, ngược lại còn vui hơn. Nhiều người có thú sưu tầm ảnh chụp những đồ vật trông như có mặt, từ cái ấm nước đến cái ổ khoá.
Các nhà thiết kế cũng biết điều này rất rõ. Họ cố ý làm đầu xe, đèn, đồ chơi có nét mặt để người dùng thấy thân thiện hơn, hoặc tránh những nét mặt khó chịu.
Còn với căn phòng ngủ của bạn, nếu vết ố trên trần cứ nhìn xuống mỗi đêm, có lẽ cách hiệu quả nhất không phải là sợ, mà là gọi thợ đến chống thấm. Vết ố biến mất thì khuôn mặt cũng đi theo.
Và lần tới thấy một gương mặt trên tường, bạn có thể chào nó một câu. Đó chỉ là bộ não của bạn đang làm đúng công việc mà nó được tạo ra để làm, chỉ hơi chăm chỉ quá mà thôi.
Câu hỏi thường gặp
Ảo ảnh khuôn mặt có phải là bệnh không?
Không. Đây là hiện tượng bình thường ở hầu hết mọi người, do cách não nhận diện khuôn mặt. Nó cho thấy bộ máy nhận diện của bạn đang hoạt động rất nhạy chứ không phải có vấn đề.
Vì sao trẻ em hay sợ những khuôn mặt trên tường?
Trẻ có trí tưởng tượng phong phú và chưa phân biệt rõ hình ảnh tưởng tượng với thực tế. Giải thích nhẹ nhàng, bật đèn cho trẻ nhìn rõ hình dạng thật thường giúp trẻ bớt sợ.
Ngoài khuôn mặt, não còn nhận nhầm những gì?
Não cũng hay nhận ra hình người, hình con vật trong mây, trong bóng cây, và nghe ra tiếng nói trong tiếng ồn. Tất cả đều xuất phát từ xu hướng tìm khuôn mẫu có ý nghĩa trong dữ liệu mơ hồ.
Làm sao biết khuôn mặt trong ảnh là ảo ảnh?
Thử xoay ảnh, che bớt một phần, hoặc tìm ảnh chụp cùng chỗ ở góc khác. Nếu khuôn mặt biến mất khi đổi góc hay đổi ánh sáng, gần như chắc chắn đó là sự sắp xếp ngẫu nhiên của bóng và hoa văn.
Động vật có bị ảo ảnh khuôn mặt không?
Một số nghiên cứu cho thấy vài loài linh trưởng cũng phản ứng với những vật trông giống khuôn mặt. Điều này gợi ý rằng xu hướng tìm khuôn mặt có gốc rễ tiến hoá sâu xa.
