Người làng đi thăm đồng về khuya kể rằng, giữa ruộng lúa sương mù, có một đốm lửa xanh lơ lửng ngang thắt lưng, lúc trôi lại gần, lúc dạt ra xa, như đang dò đường đi theo người.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Ma trơi là một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của truyện ma làng quê Việt Nam, và châu Âu cũng có những câu chuyện y hệt. Hôm nay mình sẽ đi qua những gì khoa học đã biết, và mình sẽ nói thật với bạn: chỗ nào còn chưa biết thì vẫn là chưa biết.
Ma trơi trong lời kể của nhiều dân tộc
Ở làng quê Việt Nam, ma trơi được kể là những đốm lửa xanh hay vàng nhạt, lập loè trên cánh đồng, bãi tha ma, ven đầm lầy vào những đêm ẩm ướt. Người ta dặn nhau gặp ma trơi đừng chạy, vì càng chạy nó càng đuổi theo.
Ở châu Âu, những ánh sáng tương tự có nhiều tên gọi, và đi kèm truyền thuyết rằng chúng dẫn lối người lữ hành lạc vào đầm lầy. Nhiều vùng ở châu Á và châu Mỹ cũng có những câu chuyện về lửa ma trên đồng vắng.
Sự giống nhau giữa những truyền thuyết ở các vùng đất cách xa nhau cho thấy có thể có một hiện tượng thật nào đó mà người ở nhiều nơi cùng chứng kiến, rồi mỗi nơi giải thích theo cách của mình.
Điểm chung của các lời kể là: ánh sáng yếu, xuất hiện ở nơi ẩm thấp có nhiều chất hữu cơ phân huỷ, vào ban đêm, và rất khó tiếp cận.
Giả thuyết khí từ đầm lầy tự bốc cháy
Giả thuyết được nhắc tới nhiều nhất cho rằng ma trơi là khí cháy. Ở nơi ẩm ướt như đầm lầy, ruộng ngập, xác thực vật và động vật phân huỷ trong điều kiện thiếu dưỡng khí sinh ra khí mê tan, loại khí có thể cháy.
Nhưng khí mê tan không tự bốc cháy ở nhiệt độ thường. Nên giả thuyết bổ sung rằng có thêm một lượng nhỏ hợp chất của phốt pho, như khí phốt phin và một chất họ hàng của nó, cũng sinh ra từ quá trình phân huỷ. Một trong số đó có thể tự bắt lửa khi gặp không khí, và đốt cháy luôn khí mê tan đi kèm.
Giả thuyết này giải thích được vì sao ma trơi hay gặp ở đầm lầy, ruộng ngập, nơi chôn cất ngày xưa, và vì sao ngọn lửa lập loè, cháy rồi tắt, không đứng yên.
Tuy vậy, các thí nghiệm tái tạo trong phòng thí nghiệm chưa cho ra một ngọn lửa giống hệt như lời kể, đặc biệt là ánh sáng lạnh, cháy lâu và di chuyển. Vì vậy giới khoa học vẫn coi đây là một giả thuyết, chưa phải lời giải cuối cùng.
Lời giải thích về xương người: phổ biến nhưng chưa chính xác
Ở Việt Nam, nhiều người được nghe rằng ma trơi là phốt pho từ xương người chết bốc lên và tự cháy. Lời giải thích này rất phổ biến trong sách báo cũ.
Đúng là xương có chứa phốt pho, nhưng ở dạng hợp chất bền vững, không tự bốc lên hay tự cháy. Dạng phốt pho tự bốc cháy trong không khí không hình thành tự nhiên từ xương theo cách ấy.
Phần có lý trong lời giải thích cũ là chất hữu cơ phân huỷ có thể sinh ra khí chứa phốt pho, như giả thuyết ở phần trên. Nhưng nói gọn ma trơi là lân tinh từ xương người thì chưa chính xác.
Mình nêu điều này vì tôn trọng sự thật, và cũng vì tôn trọng người đã khuất. Những ngôi mộ ngoài đồng không phải là nơi phát ra lửa ma, chúng chỉ tình cờ nằm ở những vùng đất trũng ẩm, nơi chất hữu cơ phân huỷ nhiều.
Những thứ khác dễ bị nhầm là ma trơi
Không phải mọi ánh sáng lạ trên đồng đều là khí cháy. Ánh đèn pin, đèn xe đạp, đèn bắt cá, bắt ếch của người đi đêm ở xa, nhìn qua sương mù có thể trông như những đốm sáng trôi nổi.
Sương mù tán xạ ánh sáng, làm ánh đèn nhoè ra thành quầng, khó đoán khoảng cách. Một ngọn đèn ở cách cả cây số có thể trông như lơ lửng ngay trước mặt.
Đom đóm, khi bay thành đàn vào mùa hè ở vùng quê, cũng tạo ra những đốm sáng nhấp nháy rất ma mị. Một số loại nấm và gỗ mục cũng phát sáng yếu trong bóng tối, mà mình sẽ kể ở tập sau.
Chuyện ma trơi đuổi theo người chạy có thể do ánh sáng ở xa. Khi bạn di chuyển, vật ở xa có vẻ như đi theo bạn, giống như mặt trăng trên trời cứ đi theo xe chạy.
Một bí ẩn đẹp còn bỏ ngỏ
Ngày nay, khi đồng ruộng được tháo nước, đèn điện có ở nhiều nơi, người ta ít thấy ma trơi hơn trước. Điều này khiến việc nghiên cứu càng khó, vì hiện tượng hiếm gặp và không báo trước.
Ma trơi vì thế nằm trong số ít những hiện tượng dân gian mà khoa học chưa khép lại hồ sơ. Có giả thuyết hợp lý, có dữ kiện phù hợp, nhưng chưa có ai đo đạc được trọn vẹn một ngọn ma trơi đúng nghĩa.
Mình nghĩ đó cũng là điều thú vị. Không phải mọi thứ đều đã được giải thích, và nói thẳng là chưa biết thì trung thực hơn là bịa ra một lời giải chắc nịch.
Còn nếu một đêm nào đó, trên con đê giữa đồng sương, bạn thấy một đốm sáng xanh lập loè, đừng chạy. Hãy đứng yên quan sát, ghi lại thời gian, nơi chốn. Biết đâu bạn đang chứng kiến một mảnh ghép mà khoa học vẫn đang tìm kiếm.
Câu hỏi thường gặp
Ma trơi được giải thích khoa học như thế nào?
Giả thuyết được nhắc nhiều nhất là khí mê tan và hợp chất phốt pho sinh ra từ chất hữu cơ phân huỷ, trong đó một phần có thể tự bốc cháy khi gặp không khí. Tuy vậy, đây vẫn là giả thuyết và chưa được xác nhận trọn vẹn.
Có phải ma trơi là phốt pho từ xương người?
Lời giải thích này phổ biến nhưng chưa chính xác. Phốt pho trong xương ở dạng hợp chất bền, không tự bốc lên và tự cháy như lời đồn.
Vì sao ma trơi như đuổi theo người chạy?
Một khả năng là ánh sáng ở xa, khi người di chuyển thì vật ở xa có vẻ như đi theo, giống mặt trăng đi theo xe. Không khí bị khuấy động khi chạy cũng có thể làm ngọn lửa khí dịch chuyển.
Châu Âu có hiện tượng giống ma trơi không?
Có. Châu Âu có nhiều truyền thuyết về những đốm sáng lập loè trên đầm lầy, được cho là dẫn lữ khách lạc đường. Chúng rất giống lời kể về ma trơi ở Việt Nam.
Vì sao ngày nay ít người thấy ma trơi?
Đồng ruộng được cải tạo, đầm lầy bị san lấp, đèn điện phổ biến nên ánh sáng yếu khó nhận ra. Hiện tượng vốn hiếm gặp nên càng ít được chứng kiến.
