Người đi rừng đêm kể rằng, khi tắt đèn pin để nghỉ chân, họ thấy khúc cây đổ cạnh lối mòn đang lặng lẽ phát ra một thứ ánh sáng xanh lục mờ, lạnh lẽo, không hề có lửa.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Ánh sáng ma quái trong rừng sâu đã đi vào truyện kể của nhiều dân tộc. Hôm nay mình sẽ đưa bạn gặp những nhân vật chính thật sự: những loài nấm nhỏ bé đang thắp đèn trong bóng tối.
Ánh sáng không cần lửa
Phần lớn ánh sáng ta quen thuộc đến từ nhiệt: mặt trời, ngọn lửa, dây tóc bóng đèn. Vật càng nóng càng sáng. Nhưng có một loại ánh sáng sinh ra từ phản ứng hoá học mà gần như không toả nhiệt, gọi là ánh sáng lạnh.
Khi ánh sáng lạnh do sinh vật sống tạo ra, ta gọi là phát quang sinh học. Đom đóm, một số loài sứa, cá biển sâu, giun đất phát sáng và nhiều loài nấm đều có khả năng này.
Cơ chế chung khá giống nhau: trong cơ thể sinh vật có một chất phát sáng và một loại men giúp phản ứng diễn ra. Khi chất ấy kết hợp với dưỡng khí dưới tác dụng của men, năng lượng được giải phóng dưới dạng ánh sáng.
Ánh sáng này thường có màu xanh lục hoặc xanh lam, yếu, dịu, và đều đặn. Với nấm, nó có thể kéo dài suốt đêm.
Những cây nấm thắp đèn
Trên thế giới, các nhà khoa học đã ghi nhận hàng chục loài nấm có khả năng phát sáng. Chúng thường sống trên gỗ mục, lá mục, thân cây chết trong rừng ẩm.
Có loài phát sáng ở cả cây nấm, có loài phát sáng chủ yếu ở phần sợi nấm len lỏi bên trong gỗ. Khi sợi nấm lan khắp khúc gỗ, cả khúc gỗ toả ra ánh xanh mờ mờ, dù bên ngoài không thấy cây nấm nào.
Ở châu Âu và châu Mỹ, hiện tượng gỗ mục phát sáng có tên gọi dân gian riêng và được nhắc tới từ rất lâu đời. Người xưa từng dùng những mẩu gỗ phát sáng ấy để đánh dấu đường đi trong rừng đêm.
Rừng nhiệt đới ẩm như ở Việt Nam và Đông Nam Á cũng là môi trường thuận lợi cho nấm phát quang, đặc biệt vào mùa mưa khi gỗ mục ngấm nước và nấm phát triển mạnh.
Ánh sáng của nấm cũng không bật tắt như đom đóm mà toả đều suốt nhiều giờ. Có loài sáng mạnh nhất vào ban đêm, như thể chúng có một chiếc đồng hồ bên trong, dù các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu xem chiếc đồng hồ ấy vận hành ra sao.
Vì sao nấm lại cần phát sáng
Câu hỏi này đến nay vẫn chưa có câu trả lời hoàn toàn chắc chắn. Một giả thuyết được nhiều người quan tâm là ánh sáng giúp thu hút côn trùng ban đêm. Côn trùng bò lên cây nấm sẽ mang bào tử đi nơi khác, giúp nấm phát tán.
Đã có những nghiên cứu đặt nấm giả phát sáng và nấm giả không phát sáng trong rừng, và ghi nhận côn trùng ghé thăm loại phát sáng nhiều hơn. Kết quả này ủng hộ giả thuyết trên, ít nhất với một số loài.
Một giả thuyết khác cho rằng ánh sáng có thể chỉ là sản phẩm phụ của quá trình trao đổi chất, không mang mục đích gì đặc biệt. Có thể với mỗi loài nấm, câu trả lời lại khác nhau.
Mình chọn nói rõ như vậy vì đây là một lĩnh vực khoa học còn đang được khám phá. Những gì chắc chắn là cơ chế hoá học tạo ra ánh sáng, còn lý do tiến hoá thì vẫn đang được tranh luận.
Từ ánh sáng trong rừng đến truyện ma
Hãy hình dung người đi rừng ngày xưa, không có đèn pin, chỉ có ánh đuốc. Khi đuốc tắt, xung quanh tối đen, và bỗng có những vệt sáng xanh mờ hiện ra trên mặt đất, trên thân cây. Không lửa, không khói, không hơi nóng.
Ánh sáng ấy không giống bất cứ thứ gì họ biết, nên rất tự nhiên khi họ nghĩ tới chuyện ma, hồn người, hay ánh sáng của thế giới bên kia.
Ánh sáng nấm thường yếu, phải ở nơi rất tối và mắt đã quen với bóng tối mới thấy rõ. Vì thế người ta chỉ thấy nó vào những đêm không trăng, ở sâu trong rừng, đúng những lúc dễ sợ nhất.
Thêm vào đó, ánh xanh lục rơi đúng vào vùng màu mà mắt người nhạy nhất khi trời tối. Thứ ánh sáng yếu đến mức không đọc nổi một dòng chữ vẫn đủ để mắt nhận ra, và đủ để trí tưởng tượng làm phần việc còn lại.
Có lẽ không ít câu chuyện về ánh sáng ma trong rừng, ánh lửa xanh dưới gốc cây, bắt nguồn từ những khúc gỗ mục lặng lẽ toả sáng như thế.
Nếu có dịp thấy rừng phát sáng
Ở một số nơi trên thế giới, người ta tổ chức những chuyến đi rừng đêm có hướng dẫn để ngắm nấm phát quang. Đó là trải nghiệm kỳ diệu, khi bạn tắt hết đèn và chờ mắt quen dần với bóng tối, rồi thấy cả mặt đất như có sao.
Nếu đi rừng đêm, hãy luôn đi cùng người có kinh nghiệm, mang đèn dự phòng, báo lộ trình cho người thân, và cẩn thận với rắn, côn trùng, đường trơn.
Đừng hái hay nếm thử nấm lạ, kể cả nấm phát sáng. Nhiều loài nấm có độc, và việc phân biệt nấm ăn được với nấm độc là việc của chuyên gia.
Còn khúc gỗ toả ánh xanh bên lối mòn kia, nó không phải nơi ai đang nằm chờ. Nó là một thành phố nấm nhỏ bé đang thắp đèn, mời những vị khách côn trùng ghé thăm trong đêm.
Câu hỏi thường gặp
Phát quang sinh học là gì?
Đó là hiện tượng sinh vật sống tạo ra ánh sáng bằng phản ứng hoá học trong cơ thể. Ánh sáng này gần như không toả nhiệt nên được gọi là ánh sáng lạnh.
Vì sao gỗ mục lại phát sáng?
Do sợi nấm phát quang sống bên trong gỗ mục. Khi sợi nấm lan khắp khúc gỗ, cả khúc gỗ có thể toả ánh xanh lục mờ trong bóng tối.
Nấm phát sáng có ăn được không?
Không nên hái hay ăn thử bất kỳ loại nấm lạ nào, kể cả nấm phát sáng. Nhiều loài nấm có độc, chỉ chuyên gia mới phân biệt chính xác được.
Vì sao nấm phát sáng chỉ thấy vào đêm rất tối?
Ánh sáng của nấm rất yếu, phải ở nơi tối hoàn toàn và mắt đã thích nghi với bóng tối mới nhìn rõ. Ánh trăng hay đèn pin đủ để làm nó chìm đi.
Nấm phát sáng để làm gì?
Một giả thuyết là ánh sáng thu hút côn trùng giúp phát tán bào tử, đã có nghiên cứu ủng hộ với một số loài. Tuy vậy, lý do tiến hoá chung vẫn đang được nghiên cứu thêm.
