Xe đi qua đoạn đường vắng giáp bìa rừng, đèn pha quét qua bụi cây, và trong đó có hai đốm sáng xanh lét đứng yên, không chớp, nhìn thẳng vào bạn.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Đôi mắt sáng trong bóng tối là hình ảnh mà truyện ma của gần như mọi vùng quê đều có. Hôm nay mình sẽ kể bạn nghe về một tấm gương nhỏ tuyệt vời mà nhiều loài vật mang trong mắt, thứ đã làm bao người đi đêm phải rợn tóc gáy.
Tấm gương nằm sau võng mạc
Nhiều loài động vật hoạt động về đêm hoặc lúc chạng vạng có một lớp mô đặc biệt nằm ngay sau võng mạc. Lớp mô này hoạt động như một tấm gương, giới khoa học gọi là lớp phản quang.
Ánh sáng đi vào mắt, xuyên qua võng mạc. Phần ánh sáng chưa được tế bào cảm nhận hấp thụ sẽ chạm vào tấm gương phía sau và bị phản chiếu ngược lại, đi qua võng mạc thêm một lần nữa. Nhờ vậy, tế bào cảm nhận có cơ hội thứ hai để bắt lấy ánh sáng.
Cơ chế này giúp con vật nhìn tốt hơn nhiều trong điều kiện thiếu sáng. Đó là một lợi thế lớn với những loài săn mồi về đêm hay những loài cần phát hiện kẻ săn mồi trong bóng tối.
Nhưng tấm gương ấy cũng có một tác dụng phụ: một phần ánh sáng phản chiếu thoát ra khỏi mắt, quay ngược về phía nguồn sáng. Đó chính là thứ bạn thấy khi đèn pin hay đèn xe chiếu vào mắt chúng.
Vì sao mắt sáng nhất khi đèn ở gần mắt mình
Ánh sáng phản chiếu từ mắt con vật đi ngược lại gần đúng theo hướng nó đến. Vì vậy, bạn thấy mắt con vật sáng rõ nhất khi nguồn sáng ở gần mắt bạn, như khi bạn cầm đèn pin ngang tầm mắt hay ngồi trong xe có đèn pha.
Người đứng lệch sang bên cạnh nguồn sáng sẽ thấy đôi mắt ấy kém sáng hơn nhiều, có khi không thấy gì. Điều này giải thích vì sao hai người cùng đi đêm, một người thấy đôi mắt sáng rực còn người kia không thấy gì, và câu chuyện ma lại có thêm một chi tiết khó hiểu.
Đôi mắt sáng thường đứng yên, không chớp, vì con vật đang bị chói hoặc đang dè chừng quan sát bạn. Sự bất động ấy làm hình ảnh càng thêm đáng sợ.
Khi bạn tắt đèn hay quay đèn đi chỗ khác, đôi mắt biến mất ngay, như chưa từng có ở đó. Không phải nó biến mất, chỉ là không còn ánh sáng để phản chiếu.
Mỗi loài một màu mắt đêm
Màu phát ra từ mắt các loài khác nhau tuỳ cấu tạo lớp phản quang và sắc tố trong mắt. Mắt mèo thường phát ánh xanh lục hay vàng xanh. Mắt chó có thể xanh, vàng hay hơi cam tuỳ con.
Mắt bò, trâu, nai, hươu thường phát ánh xanh nhạt hay trắng. Một số loài cáo, chồn có mắt sáng màu vàng cam. Một số loài nhện cũng có mắt phản quang, tạo thành những đốm sáng li ti như kim tuyến trên bãi cỏ khi bạn rọi đèn pin.
Màu sắc còn thay đổi theo góc chiếu và tuổi của con vật. Có những con vật còn non có màu mắt đêm khác với khi trưởng thành.
Người đi rừng, người làm nghề gác đêm lâu năm đôi khi nhận ra con vật chỉ qua màu và độ cao của đôi mắt sáng, chẳng cần thấy hình dạng.
Còn mắt người thì sao
Mắt người không có lớp phản quang. Đó là lý do bạn không thể dùng đèn pin rọi vào mắt người khác để thấy chúng sáng xanh như mắt mèo.
Tuy nhiên, trong ảnh chụp có đèn flash, mắt người đôi khi bị đỏ. Hiện tượng này xảy ra vì ánh sáng flash chiếu thẳng vào đáy mắt, nơi có rất nhiều mạch máu, rồi phản chiếu lại ống kính mang theo màu đỏ.
Vì không có tấm gương, ánh đỏ ấy yếu hơn nhiều so với mắt thú, chỉ hiện rõ khi đèn flash ở rất gần ống kính và đồng tử đang mở to trong chỗ tối.
Nếu trong ảnh chụp có flash, một mắt của ai đó, nhất là trẻ nhỏ, liên tục sáng trắng hay vàng thay vì đỏ như mắt bên kia, cha mẹ nên đưa đi khám mắt để bác sĩ kiểm tra, vì đôi khi đó là dấu hiệu cần được xem xét.
Gặp đôi mắt sáng trong đêm, nên làm gì
Phần lớn đôi mắt sáng bên đường thuộc về chó mèo, trâu bò hay thú nhỏ hoang dã. Chúng thường sợ bạn hơn bạn sợ chúng.
Khi lái xe đêm qua vùng quê hay ven rừng, thấy đôi mắt sáng bên đường là tín hiệu nên giảm tốc độ, vì con vật có thể bất ngờ lao ra. Đây là lợi ích rất thực tế của tấm gương trong mắt chúng.
Khi đi bộ, hãy giữ khoảng cách, không tiến lại gần con vật lạ, nhất là ở nơi có thể có chó thả rông. Rọi đèn xuống đất thay vì rọi thẳng vào mắt chúng để không làm chúng hoảng.
Và lần tới, nếu từ bụi cây có hai đốm sáng xanh nhìn ra, bạn có thể thì thầm chào một câu. Đó là một sinh vật đang nhìn thế giới đêm rõ hơn bạn rất nhiều, nhờ một tấm gương nhỏ mà tạo hoá đã gắn vào mắt nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mắt mèo phát sáng trong đêm?
Mắt mèo có lớp phản quang sau võng mạc, phản chiếu ánh sáng để tế bào cảm nhận dùng lại lần nữa. Một phần ánh sáng thoát ngược ra ngoài nên ta thấy mắt mèo sáng.
Mắt người có phát sáng trong bóng tối không?
Không. Mắt người không có lớp phản quang nên không phát sáng như mắt thú. Mắt đỏ trong ảnh flash là do ánh sáng phản chiếu từ đáy mắt nhiều mạch máu.
Vì sao chỉ thấy mắt thú sáng khi cầm đèn gần mắt?
Ánh sáng phản chiếu từ mắt thú đi ngược về gần đúng hướng nguồn sáng. Người đứng sát nguồn sáng mới thấy rõ, người đứng lệch thấy mờ hoặc không thấy.
Vì sao mỗi loài có màu mắt đêm khác nhau?
Màu phụ thuộc vào cấu tạo lớp phản quang và sắc tố trong mắt từng loài, cũng như góc chiếu sáng. Mèo hay ánh xanh lục, bò và nai hay ánh xanh nhạt hoặc trắng.
Ảnh chụp flash một mắt sáng trắng có đáng lo không?
Nếu hiện tượng này lặp lại ở nhiều ảnh, nhất là ở trẻ nhỏ, nên đưa đi khám mắt để bác sĩ kiểm tra. Phần lớn là do góc chụp, nhưng kiểm tra để yên tâm là cần thiết.
