Gáy bạn bỗng rờn rợn, bạn quay lại, và đúng là có một người đang nhìn mình chằm chằm từ cuối hành lang.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Cảm giác bị nhìn là thứ mà truyện ma rất hay dùng, từ ánh mắt trong bức chân dung đến đôi mắt sau rèm cửa. Hôm nay mình sẽ cùng bạn xem khoa học nói gì về khả năng biết mình đang bị nhìn, và chỗ nào là thật, chỗ nào là não đánh lừa.
Một cảm giác ai cũng từng có
Hầu như ai cũng từng có lúc cảm thấy có người đang nhìn mình. Có khi ở chỗ đông người, có khi ở nơi vắng vẻ, có khi trên xe buýt, có khi đang ngồi một mình trong phòng làm việc.
Điều làm cảm giác này đáng nhớ là những lần nó đúng. Bạn quay lại, và quả thật có ai đó đang nhìn. Những lần như vậy khiến nhiều người tin rằng con người có một giác quan đặc biệt để cảm nhận ánh mắt mà không cần thấy.
Trong truyện ma, cảm giác ấy được đẩy lên đến cùng. Bạn ở một mình trong nhà, không có ai, vậy mà vẫn thấy bị nhìn, và câu chuyện dẫn dắt bạn tin rằng có kẻ vô hình đang quan sát.
Để giải mã, mình cần tách ra hai trường hợp: khi thật sự có người nhìn, và khi không có ai nhìn cả.
Khi thật sự có người nhìn: mắt bạn đã thấy trước
Con người rất nhạy với ánh mắt. Lòng trắng của mắt người rộng và tương phản với tròng đen, nên từ khá xa ta cũng nhận ra người khác đang nhìn hướng nào. Đây là một đặc điểm giúp loài người giao tiếp bằng ánh mắt.
Tầm nhìn ngoại vi, tức là phần rìa mắt, có thể bắt được hướng đầu và hướng mắt của người khác mà bạn không hề ý thức. Não xử lý thông tin ấy rồi gửi lên một cảm giác mơ hồ: có ai đang để ý mình.
Bạn tưởng mình cảm thấy ánh mắt từ phía sau, nhưng rất nhiều khi người kia không hoàn toàn ở sau lưng, mà ở rìa tầm nhìn, đủ để mắt bắt được mà ý thức chưa kịp nhận ra.
Còn một yếu tố nữa: khi bạn quay lại, chính cử động ấy thu hút ánh mắt của người xung quanh. Thế là có người nhìn bạn thật, nhưng là nhìn sau khi bạn quay lại, không phải trước.
Khi không có ai nhìn: trí nhớ chọn lọc
Những lần bạn cảm thấy bị nhìn, quay lại mà không có ai, thường bị quên rất nhanh. Không có gì để kể. Còn những lần quay lại thấy có người nhìn thì đáng nhớ, được kể lại, được ghi nhận như bằng chứng.
Đây là thiên kiến xác nhận, xu hướng nhớ những gì khớp với niềm tin và quên những gì không khớp. Nó khiến cảm giác bị nhìn có vẻ chính xác hơn rất nhiều so với thực tế.
Các thí nghiệm có kiểm soát, trong đó người tham gia ngồi quay lưng và phải đoán lúc nào mình đang bị nhìn qua tấm kính hay qua camera, chưa cho thấy kết quả đáng tin cậy vượt hẳn mức đoán may rủi. Một số người cho rằng có, nhưng những kết quả ấy chưa được giới khoa học chấp nhận rộng rãi.
Thêm vào đó, não có xu hướng mặc định rằng mình đang bị nhìn khi tín hiệu không rõ ràng. Với tổ tiên chúng ta, nghĩ có kẻ đang theo dõi mà không có thì vô hại, còn nghĩ không có mà có thì nguy hiểm.
Bức chân dung có đôi mắt dõi theo
Một hiện tượng hay xuất hiện trong truyện ma là bức tranh có đôi mắt dõi theo người xem. Đây là một ảo ảnh thị giác có thật và được giải thích rõ ràng.
Khi một bức chân dung được vẽ hay chụp với người mẫu nhìn thẳng vào ống kính hoặc thẳng ra trước, ánh mắt ấy được ghi lại trên mặt phẳng. Bạn đứng ở góc nào, hình ảnh phẳng ấy cũng hướng thẳng ra phía bạn theo cùng một cách.
Kết quả là dù bạn đi từ trái sang phải, đôi mắt vẫn như đang nhìn mình. Nếu đó là một bức tượng ba chiều, bạn sẽ thấy ánh mắt chệch đi khi đổi góc, còn tranh phẳng thì không.
Hiện tượng này không cần thứ gì vô hình. Nó là kết quả của hình học và cách não đọc ánh mắt trên ảnh phẳng, và nó xảy ra với cả áp phích quảng cáo trên đường.
Giữ lại cảm giác, bỏ đi nỗi sợ
Cảm giác bị nhìn có giá trị thật. Ở nơi công cộng, nó giúp bạn để ý xung quanh, phát hiện ai đó đang chú ý tới túi xách hay điện thoại của mình. Đừng phớt lờ nó hoàn toàn.
Nhưng khi ở nhà một mình, cảm giác ấy thường chỉ là não đang cảnh giác quá mức, nhất là khi bạn mệt hoặc vừa xem điều gì đáng sợ. Bật thêm đèn, kéo rèm, bật nhạc nhẹ là những cách giúp não bớt căng.
Nếu cảm giác bị theo dõi kéo dài, xuất hiện ở mọi nơi và gây lo âu nhiều, nên tìm gặp chuyên gia sức khoẻ tâm thần để được lắng nghe và hỗ trợ.
Còn lần tới khi gáy rờn rợn ở quán cà phê, bạn cứ quay lại nhìn. Nếu có người nhìn mình, một nụ cười là đủ. Nếu không có ai, thì đó là bộ não của bạn đang làm người gác cổng hơi kỹ tính.
Câu hỏi thường gặp
Con người có giác quan thứ sáu để biết bị nhìn không?
Các thí nghiệm có kiểm soát chặt chẽ cho đến nay chưa cho thấy bằng chứng đáng tin cậy về khả năng cảm nhận ánh mắt mà không qua giác quan. Phần lớn trường hợp được giải thích bằng tầm nhìn ngoại vi và trí nhớ chọn lọc.
Vì sao mắt trong tranh như dõi theo người xem?
Khi người trong tranh nhìn thẳng ra trước, ánh mắt ấy được ghi trên mặt phẳng nên từ góc nào cũng trông như đang nhìn mình. Đây là ảo ảnh thị giác do hình học của ảnh phẳng.
Thiên kiến xác nhận là gì?
Đó là xu hướng chú ý và ghi nhớ những gì khớp với điều mình tin, đồng thời bỏ qua những gì không khớp. Nó khiến những lần đoán đúng có vẻ nhiều hơn thực tế.
Vì sao con người nhận ra ánh mắt từ xa?
Mắt người có lòng trắng rộng, tương phản với tròng đen, nên hướng nhìn rất dễ nhận ra. Não có những vùng chuyên xử lý khuôn mặt và ánh mắt, làm việc rất nhanh.
Cảm giác bị theo dõi liên tục có đáng lo không?
Nếu cảm giác ấy kéo dài, xuất hiện ở mọi nơi và gây lo âu nhiều, nên gặp chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Họ sẽ giúp tìm hiểu nguyên nhân và cách hỗ trợ phù hợp.
