Bạn vừa chợp mắt trên ghế sofa thì nghe rõ có người gọi tên mình ngay sát tai, bật dậy nhìn quanh, căn nhà vẫn im phăng phắc.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Hôm nay mình không kể truyện mà giải mã một hiện tượng rất hay bị gán cho ma: những hình ảnh và âm thanh xuất hiện đúng lúc bạn đang trượt vào giấc ngủ hoặc vừa trồi lên khỏi nó. Giới nghiên cứu gọi đó là ảo giác vùng ranh giới giấc ngủ.
Ranh giới mỏng giữa thức và ngủ
Mình hay nghĩ ngủ là một công tắc, bật là ngủ, tắt là thức. Thật ra não đi vào giấc ngủ theo kiểu chuyển dần, như ánh đèn mờ đi chứ không phải tắt phụt. Trong vài phút chuyển tiếp ấy, ý thức vẫn còn mà não đã bắt đầu sản xuất hình ảnh của giấc mơ.
Những gì xuất hiện lúc bạn đang thiếp đi được gọi là ảo giác lúc thiếp đi. Những gì xuất hiện lúc bạn vừa tỉnh dậy, khi giấc mơ chưa rút hết, được gọi là ảo giác lúc vừa tỉnh. Hai loại này giống nhau về bản chất, chỉ khác chiều đi.
Điểm đặc biệt là bạn vẫn đủ tỉnh để nhận ra và nhớ chúng, nhưng chưa đủ tỉnh để não kiểm tra xem chúng có thật hay không. Thế nên chúng hiện ra rõ ràng, sắc nét, và rất thuyết phục.
Đây không phải chuyện hiếm. Rất nhiều người khoẻ mạnh thỉnh thoảng gặp những ảo giác như vậy, đặc biệt khi mệt, khi ngủ bù, hoặc khi ngủ ở nơi lạ.
Những thứ người ta hay nghe và thấy
Âm thanh là loại phổ biến. Tiếng ai gọi tên mình, tiếng chuông cửa, tiếng điện thoại reo, tiếng gõ cửa, tiếng nói chuyện lao xao như ở phòng bên. Nhiều người còn nghe một tiếng động lớn rồi bật dậy, chắc mẩm có vật gì vừa rơi.
Hình ảnh cũng hay gặp. Có người thấy hoa văn, đốm sáng, những khuôn mặt lướt qua sau mí mắt. Có người mở mắt ra vẫn thấy một bóng người đứng ở cửa, hay một con nhện lớn bò trên trần, rồi hình ảnh mờ đi trong vài giây.
Cảm giác cơ thể là loại thứ ba. Cảm giác rơi hẫng như bước hụt bậc thang, kèm cú giật mình cả người. Cảm giác có ai ngồi xuống mép giường làm nệm lún xuống. Cảm giác lơ lửng hay bị kéo khỏi giường.
Cái cảm giác rơi hẫng kèm giật nảy người có tên gọi riêng là giật cơ lúc thiếp ngủ. Nó rất phổ biến và thường vô hại, nhiều khi đi kèm một hình ảnh vấp ngã ngắn ngủi trong đầu.
Vì sao chúng thật đến mức đáng sợ
Khi bạn thức, não liên tục đối chiếu những gì nó tạo ra với những gì giác quan báo về. Đó là lý do bạn tưởng tượng một con hổ mà không thấy con hổ đứng trước mặt. Lúc thiếp đi, bộ phận đối chiếu ấy chậm lại trước, trong khi bộ phận tạo hình ảnh vẫn chạy.
Kết quả là hình ảnh và âm thanh tự tạo được não tin như thật. Bạn nghe tiếng gọi với đủ âm sắc, đủ khoảng cách, có khi nhận ra cả giọng người quen. Đó chính là thứ khiến chuyện nghe tiếng gọi lúc chập choạng ngủ trở thành chủ đề trong biết bao câu chuyện ma.
Nội dung của ảo giác thường lấy từ những gì đang chiếm tâm trí bạn. Người chờ điện thoại quan trọng hay nghe chuông reo. Người vừa xem phim kinh dị hay thấy bóng người. Người nhớ ai đó có khi nghe giọng người ấy.
Nỗi sợ làm mọi thứ to lên. Một tiếng gọi vô hại, nếu xuất hiện trong căn phòng tối và bạn đang lo lắng, sẽ được não diễn giải như một lời cảnh báo. Còn nếu bạn hiểu cơ chế, nó chỉ là một tiếng vọng của giấc mơ.
Khi nào thì nên để ý hơn
Phần lớn ảo giác ở ranh giới giấc ngủ là bình thường và không cần chữa. Chúng thường tăng khi bạn thiếu ngủ, uống nhiều cà phê, đổi giờ giấc, hay đang trải qua một giai đoạn căng thẳng.
Tuy vậy, nếu chúng xuất hiện dày đặc gần như mỗi đêm, đi kèm buồn ngủ không cưỡng được giữa ban ngày, hay xuất hiện cả lúc bạn hoàn toàn tỉnh táo giữa trưa, thì nên đi khám để bác sĩ đánh giá.
Một số loại thuốc cũng có thể làm thay đổi giấc mơ và giấc ngủ. Nếu ảo giác bắt đầu sau khi dùng thuốc mới, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì tự ngưng thuốc.
Còn với người khoẻ mạnh, cách tốt nhất vẫn là chăm sóc giấc ngủ: ngủ đủ, đều giờ, phòng ngủ mát và tối, hạn chế ánh sáng màn hình trước khi lên giường một lúc.
Một cách nhìn bớt sợ
Có một điều thú vị là chính khoảnh khắc ranh giới ấy từng được nhiều người sáng tạo yêu thích. Họ kể rằng những hình ảnh lạ lúc chợp mắt đôi khi cho họ ý tưởng mà lúc tỉnh táo không nghĩ ra.
Nghĩa là thứ đã sinh ra bao chuyện ma ở đầu giường cũng chính là nơi não bạn sáng tạo tự do nhất. Nó không nhắm vào bạn, không mang thông điệp gì từ ai, nó chỉ là bộ máy mơ chạy hơi sớm.
Lần tới, nếu nghe tiếng gọi tên lúc vừa chợp mắt, bạn thử nằm yên, thở chậm, và để ý xem âm thanh ấy có lặp lại không. Gần như chắc chắn là không. Nó đến một lần rồi tan, như bọt nước nổi lên từ đáy giấc ngủ.
Còn nếu bạn vẫn muốn bật đèn lên kiểm tra cho yên tâm, cũng chẳng sao. Một chút sợ hãi rồi bật cười với chính mình cũng là một cách làm quen với bộ não của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ảo giác lúc thiếp đi có phải là bệnh không?
Thường là không. Đây là hiện tượng phổ biến ở người khoẻ mạnh, nhất là khi mệt hoặc thiếu ngủ. Chỉ khi chúng quá dày, kèm buồn ngủ ban ngày dữ dội hoặc xuất hiện cả lúc tỉnh táo thì mới nên đi khám.
Vì sao hay nghe thấy ai đó gọi tên mình?
Tên của mình là âm thanh mà não được luyện để nhận ra nhanh nhất. Khi bộ máy giấc mơ tạo ra âm thanh, tên mình là thứ rất dễ xuất hiện và cũng dễ đánh thức mình dậy nhất.
Cú giật mình khi đang thiếp ngủ là gì?
Đó là giật cơ lúc thiếp ngủ, một cơn co cơ đột ngột khi cơ thể chuyển sang giấc ngủ, thường kèm cảm giác rơi hẫng. Nó rất phổ biến và vô hại, hay gặp hơn khi mệt hoặc uống nhiều chất kích thích.
Ảo giác khi vừa tỉnh khác bóng đè ở điểm nào?
Hai thứ hay đi chung nhưng không giống nhau. Bóng đè là khi cơ thể còn bị khoá không cử động được, còn ảo giác có thể xuất hiện cả khi bạn vẫn cử động bình thường.
Làm sao để giảm những ảo giác này?
Giữ giờ ngủ đều đặn, ngủ đủ giấc, hạn chế cà phê và trà đặc vào buổi chiều tối, tránh màn hình sáng ngay trước khi ngủ. Nếu vẫn thấy phiền nhiều, hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa giấc ngủ.
