Ở Nhật Bản xưa, người ta tin rằng cái ô, đôi guốc hay chiếc đèn lồng trong nhà, nếu được dùng gần trọn trăm năm, sẽ một sáng nào đó mở mắt ra, và nhớ hết mọi điều chủ nó từng đối xử với nó.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Đêm nay mình không kể truyện do mình sáng tác, mà kể lại một truyền thuyết dân gian Nhật Bản, truyền thuyết về tsukumogami, những đồ vật có hồn. Đây là truyền thuyết, không phải chuyện có thật, và mình sẽ cố kể cho đúng những gì các bản kể xưa nói. Mình kể nhé.
Đồ vật gần trăm năm thì có hồn
Chữ tsukumogami trong tiếng Nhật thường được giải thích là thần hoặc hồn của đồ vật lâu năm. Chữ tsukumo hay được các nhà nghiên cứu liên hệ với con số chín mươi chín, tức là gần trọn một trăm năm. Theo quan niệm dân gian ấy, một món đồ dùng trong nhà, khi đã phục vụ con người đủ lâu, sẽ dần dần tích lại một thứ linh hồn của riêng nó.
Ý nghĩ này không đứng một mình. Trong tín ngưỡng bản địa của Nhật Bản, người ta vốn tin thần linh có thể trú trong núi, sông, cây cổ thụ, tảng đá.
Tsukumogami không mặc định là ác. Phần lớn chỉ là những linh hồn tinh nghịch, thích nhảy nhót, trêu người, như những đứa trẻ tò mò. Nhưng truyền thuyết cũng kể rằng chúng biết nhớ, nhớ cả cái tốt lẫn cái xấu mà chủ nhân từng làm với chúng.
Và chính trí nhớ ấy là khởi đầu của câu chuyện nổi tiếng nhất về tsukumogami.
Đêm những món đồ bị vứt bỏ nổi giận
Có một cuốn truyện tranh cuộn thời trung đại Nhật Bản, thường được gọi là Tsukumogami ki, tức là ghi chép về tsukumogami, kể lại câu chuyện thế này. Ở Nhật xưa có tục tổng vệ sinh nhà cửa vào cuối năm, đồ cũ hỏng bị mang ra vứt ở ven đường. Những món đồ ấy chỉ còn thiếu một chút nữa là tròn trăm năm, là có hồn, vậy mà bị bỏ đi trước ngày ấy.
Theo truyện kể, những món đồ bị vứt bỏ tụ họp lại, oán giận vì bao năm phục vụ chủ mà cuối cùng bị đối xử như rác. Chúng bàn nhau tìm cách biến thành yêu quái để trả thù. Vào một đêm chuyển mùa, chúng hóa thành những hình thù kỳ quái, kéo vào kinh thành quấy phá, đánh phá người và gia súc.
Nhưng câu chuyện không kết thúc bằng máu và lửa. Theo các bản kể, về sau những yêu quái đồ vật ấy được cảm hóa, hối hận về việc mình làm, tìm đến cửa Phật, tu hành và được giải thoát.
Người nghe truyện ngày xưa hẳn đã nhìn lại cái chổi cũ, cái nồi sứt trong nhà mình bằng một ánh mắt khác.
Đoàn diễu hành của trăm con quỷ
Trong văn hóa Nhật Bản còn có hình ảnh bách quỷ dạ hành, nghĩa là trăm con quỷ đi đêm. Theo truyền thuyết, vào những đêm nhất định, cả một đoàn yêu quái kéo nhau đi qua phố, ai gặp phải sẽ gặp điều chẳng lành, nên người xưa tránh ra đường vào những đêm ấy.
Có những cuộn tranh cổ của Nhật vẽ cảnh đoàn diễu hành này, và điều thú vị là rất nhiều nhân vật trong đó chính là đồ dùng trong nhà mọc tay mọc chân: những cái nồi, cái chậu, nhạc cụ, đồ thờ, quần áo cũ.
Sang những thời kỳ sau, các họa sĩ vẽ tranh yêu quái thêm thắt nhiều loại tsukumogami có tên riêng. Quen thuộc nhất có lẽ là chiếc ô giấy cũ hóa yêu quái, chỉ có một con mắt, một chân nhảy lò cò, thè lưỡi dài trêu người. Rồi chiếc đèn lồng giấy rách toác thành cái miệng to, lè lưỡi. Rồi đôi dép rơm cũ biết chạy quanh nhà.
Những hình ảnh này ngày nay vẫn xuất hiện trong truyện tranh, phim hoạt hình, trò chơi điện tử của Nhật.
Lễ tạ ơn những cây kim gãy
Từ niềm tin rằng đồ vật có hồn, người Nhật có một số phong tục tạ ơn đồ vật trước khi bỏ đi, nổi tiếng nhất là lễ tạ kim khâu, gọi là hari kuyō. Vào một ngày trong năm, thường là tháng hai hoặc tháng mười hai tùy vùng, những người làm nghề may vá mang những cây kim đã gãy, đã cùn đến đền chùa.
Theo phong tục, người ta cắm những cây kim ấy lên một miếng đậu phụ hoặc một miếng thạch mềm, như để cây kim cả đời đâm xuyên vải cứng giờ được nằm nghỉ trên một chỗ êm. Kèm theo là lời cảm ơn cây kim đã làm việc vất vả, và mong tay nghề mình ngày càng khéo.
Ở Nhật cũng có lễ cầu siêu cho búp bê cũ, người ta mang búp bê không còn giữ được đến chùa để làm lễ trước khi xử lý, thay vì vứt thẳng vào thùng rác.
Đằng sau những phong tục này là một thái độ: đồ vật đã gắn bó với mình thì nên được trân trọng đến lúc cuối.
Truyền thuyết nói gì với chúng ta hôm nay
Nhìn từ hôm nay, truyền thuyết tsukumogami có thể được hiểu theo nhiều cách. Có người thấy ở đó nỗi sợ của người xưa với những thứ cũ kỹ, tối tăm trong góc nhà. Có người thấy một lời nhắc về sự biết ơn với những thứ đã phục vụ mình.
Người Nhật có một chữ hay được nhắc khi nói về chuyện này, chữ mottainai, đại ý là tiếc vì phí phạm, tiếc vì một thứ chưa được dùng hết giá trị đã bị bỏ đi. Truyền thuyết về những món đồ bị vứt bỏ trước ngày tròn trăm năm rồi nổi giận, nghe như một câu chuyện ngụ ngôn về đúng tinh thần ấy.
Ở nước ta, nhiều gia đình cũng có những món đồ dùng mấy đời: cái cối đá, cái tủ gỗ, chiếc ấm đồng của ông bà. Không ai bảo chúng có hồn, nhưng ai cũng thấy vứt chúng đi thì như vứt đi một phần ký ức của nhà mình.
Lần tới dọn nhà cuối năm, nếu cầm lên một món đồ cũ định bỏ, có lẽ bạn sẽ nhớ đến đoàn diễu hành của những cái ô một mắt và đôi dép rơm biết chạy. Không cần sợ. Chỉ cần nói một lời cảm ơn, rồi hãy bỏ đi. Truyền thuyết bảo, như vậy là đủ để chúng không giận.
Câu hỏi thường gặp
Tsukumogami là gì?
Tsukumogami là khái niệm trong văn hóa dân gian Nhật Bản chỉ những đồ vật đã dùng rất lâu, gần trăm năm, được tin là có linh hồn. Chúng có thể tinh nghịch hoặc hóa yêu quái nếu bị đối xử tệ, theo các truyện kể.
Tsukumogami ki kể chuyện gì?
Đó là một tác phẩm truyện tranh cuộn thời trung đại Nhật Bản, kể về những đồ vật cũ bị vứt bỏ vào dịp tổng vệ sinh cuối năm, oán giận hóa thành yêu quái quấy phá con người, rồi về sau được cảm hóa và theo đạo Phật.
Lễ tạ kim khâu hari kuyō diễn ra thế nào?
Người làm nghề may vá mang kim gãy, kim cùn đến đền chùa, cắm lên đậu phụ hoặc thạch mềm để tạ ơn cây kim đã làm việc vất vả. Lễ thường tổ chức vào tháng hai hoặc tháng mười hai, tùy theo vùng.
Bách quỷ dạ hành là gì?
Bách quỷ dạ hành nghĩa là trăm con quỷ đi đêm, một hình ảnh trong truyền thuyết Nhật Bản về đoàn yêu quái diễu hành qua phố vào ban đêm. Nhiều cuộn tranh cổ vẽ cảnh này, trong đó có nhiều đồ dùng trong nhà hóa yêu quái.
Vì sao nhiều nền văn hóa tin đồ vật cũ có hồn?
Đồ vật dùng lâu mang dấu vết, ký ức và cảm xúc của người dùng, nên con người dễ gán cho chúng một đời sống riêng. Ở những nền văn hóa tin vạn vật hữu linh, niềm tin này càng phổ biến, đi kèm các phong tục tạ ơn đồ vật.
