Có những ngôi nhà ở miền nam châu Phi mà chiếc giường nào cũng được kê cao trên mấy viên gạch đỏ, cao tới mức người lớn phải nhón chân mới ngồi lên được. Hỏi các cụ vì sao, các cụ chỉ cười, bảo để thứ nhỏ bé hay đi lại ban đêm không với tới được.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể về Tokoloshe, một tiểu yêu trong truyện dân gian của nhiều cộng đồng ở miền nam châu Phi. Đây là truyền thuyết dân gian, mình kể với sự tôn trọng văn hoá nơi ấy, và câu chuyện người cháu ở giữa tập là truyện hư cấu.
Một sinh vật bé nhỏ
Tokoloshe trong lời kể dân gian là một sinh vật nhỏ bé, chỉ cao tới đầu gối người lớn, có khi được tả là lông lá, có khi trông như một ông già tí hon. Nó đi lại ban đêm, nhanh nhẹn, và có thể làm mình vô hình.
Mỗi vùng, mỗi cộng đồng kể về Tokoloshe một khác. Có nơi kể nó nghịch phá như một tiểu yêu: làm đổ đồ, gây tiếng động, giật chăn, làm người ngủ giật mình. Có nơi kể nó gây ác mộng, khiến người ta tỉnh dậy thấy nặng ngực, không cử động được.
Tokoloshe thường được gắn với nước, sông suối, những nơi ẩm thấp. Trẻ con được dặn đừng chơi một mình bên bờ sông lúc chạng vạng. Như rất nhiều truyện dân gian khắp thế giới, đây là cách người lớn giữ trẻ nhỏ tránh xa chỗ nguy hiểm.
Mình muốn nói rõ: Tokoloshe là truyện dân gian, như ma da, ma trơi trong truyện của người mình. Kể về nó không có nghĩa là người dân nơi ấy ai cũng tin, cũng như không phải người Việt nào cũng tin ma da. Nó là một phần của kho truyện được kể bên bếp lửa.
Chiếc giường kê trên gạch
Chi tiết nổi tiếng nhất gắn với Tokoloshe là tục kê chân giường lên gạch. Ở nhiều vùng quê miền nam châu Phi, người ta kê mỗi chân giường lên một chồng gạch hoặc vài khúc gỗ, nâng cả chiếc giường lên khá cao so với nền nhà.
Lời giải thích dân gian rất đơn giản: Tokoloshe nhỏ bé, không trèo lên được giường cao, nên người ngủ trên đó được yên giấc. Chiếc giường cao thành một hòn đảo an toàn giữa đêm tối.
Tục lệ này đã trở thành hình ảnh quen thuộc tới mức người miền nam châu Phi hay đùa với nhau về nó. Ai có chiếc giường hơi cao một chút là bị bạn bè trêu là sợ Tokoloshe. Nó đã đi vào ngôn ngữ đời thường, vào truyện cười, vào phim ảnh.
Nhưng giống như nhiều tập tục dân gian, đằng sau lời giải thích về tiểu yêu còn có những lý do rất thực tế. Mình sẽ nói về những lý do ấy ở phần sau.
Người cháu về thăm bà
Giờ mình kể truyện hư cấu. Sipho là kỹ sư trẻ làm việc ở thành phố lớn, lâu lắm mới về thăm bà ngoại ở một ngôi làng trên đồi. Căn phòng cũ của anh vẫn y nguyên, chiếc giường gỗ vẫn kê trên bốn chồng gạch đỏ như hồi anh còn nhỏ.
Anh cười, bảo bà để anh hạ giường xuống cho dễ ngồi, giờ ai còn tin chuyện Tokoloshe nữa. Bà chỉ cười hiền, bảo cháu cứ làm, nhưng ngủ một đêm đã rồi hẵng tính.
Đêm ấy trời đổ mưa to. Gần nửa đêm, Sipho tỉnh giấc vì tiếng sột soạt dưới gầm giường. Anh bật đèn pin, nhìn xuống. Nước mưa tràn qua bậu cửa, chảy thành một lớp mỏng trên nền đất. Và giữa dòng nước ấy, một con rắn nhỏ đang trườn chậm qua gầm giường, tìm chỗ khô.
Sipho nằm yên trên chiếc giường cao, nhìn con rắn trườn ra phía cửa rồi biến mất vào màn mưa. Sáng hôm sau, anh không nhắc tới chuyện hạ giường nữa. Anh chỉ hỏi bà còn gạch thừa không, để anh kê thêm cho chiếc giường bên phòng khách.
Những lý do rất đời thường
Truyện của Sipho là hư cấu, nhưng lý do trong đó có thật. Ở nhiều vùng nông thôn nóng ẩm, kê giường cao giúp tránh rắn, bò cạp, côn trùng bò lên chỗ ngủ. Nó cũng giúp tránh nước tràn vào nhà khi mưa lớn, và tránh hơi lạnh, hơi ẩm từ nền đất bốc lên.
Nhà cửa ở những vùng ấy thường chật, gầm giường cao còn là chỗ cất đồ rất tiện, nồi niêu, hòm xiểng, quần áo mùa khác. Một chiếc giường cao là chiếc tủ lớn nhất trong nhà.
Người xưa không cần giải thích từng lý do. Họ chỉ cần một câu chuyện dễ nhớ để con cháu làm theo. Thế là chuyện tiểu yêu không trèo lên được giường cao trở thành lời dặn truyền từ đời này sang đời khác.
Người mình cũng có những tục như thế. Ông bà dặn đừng ngồi trước cửa lúc chạng vạng, đừng gội đầu buổi tối, đừng tắm sông giữa trưa. Đằng sau mỗi lời kiêng là một kinh nghiệm sống, được gói vào một câu chuyện cho dễ nhớ.
Tokoloshe và hiện tượng bóng đè
Một trong những điều dân gian gán cho Tokoloshe là cảm giác tỉnh dậy giữa đêm, nặng ngực, không cử động được, có khi thấy một bóng đen ngồi đè lên người. Bạn nghe có quen không. Người Việt mình gọi đó là bị ma đè, hay bóng đè.
Khoa học gọi hiện tượng này là liệt khi ngủ. Khi ta ngủ mơ, cơ thể tạm khoá các cơ để ta không cử động theo giấc mơ. Đôi khi não tỉnh dậy trước khi khoá ấy mở ra. Ta tỉnh nhưng không cử động được, và não vẫn đang ở nửa giấc mơ nên dễ thấy, nghe những điều không có thật.
Hiện tượng này xảy ra ở mọi nơi trên thế giới, và nền văn hoá nào cũng có một nhân vật dân gian để giải thích nó. Ở miền nam châu Phi, nhân vật ấy đôi khi là Tokoloshe. Ở Việt Nam là ma đè. Ở nhiều nước châu Âu là một mụ phù thuỷ ngồi trên ngực.
Liệt khi ngủ thường vô hại và qua nhanh, hay xảy ra khi thiếu ngủ, căng thẳng, ngủ nằm ngửa. Nếu nó lặp lại thường xuyên và làm bạn lo lắng, hãy hỏi ý kiến bác sĩ. Còn nếu chỉ thỉnh thoảng, biết rõ nó là gì đã giúp nỗi sợ nhẹ đi rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Tokoloshe có nguồn gốc từ đâu?
Tokoloshe xuất hiện trong truyện dân gian của nhiều cộng đồng ở miền nam châu Phi, mỗi nơi kể một khác. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải sinh vật có thật.
Vì sao người ta kê giường lên gạch?
Theo dân gian là để Tokoloshe không với tới. Về thực tế, giường cao giúp tránh rắn, côn trùng, nước tràn và hơi ẩm từ nền đất, lại có chỗ cất đồ bên dưới.
Liệt khi ngủ là gì?
Đó là lúc não tỉnh dậy trong khi cơ thể vẫn đang khoá cơ như khi mơ, khiến ta không cử động được trong vài giây đến vài phút, đôi khi kèm ảo giác. Người Việt gọi là bóng đè.
Liệt khi ngủ có nguy hiểm không?
Thường không nguy hiểm và tự hết. Nếu xảy ra thường xuyên, gây mất ngủ hoặc lo âu kéo dài, nên đi khám bác sĩ để được tư vấn.
Có tiểu yêu nào giống Tokoloshe ở nơi khác không?
Có. Rất nhiều nền văn hoá có sinh vật nhỏ bé hoạt động ban đêm, như Brownie ở Scotland hay Monaciello ở Naples, dù tính cách mỗi nơi một khác.
