Có một câu thơ mà người Iceland thuộc lòng từ bé, chỉ có hai vế ngắn: trăng trôi, chết cưỡi. Người ngâm nó là một chàng trai đang cưỡi ngựa trong đêm, phía sau lưng chàng là cô gái chàng yêu, và cô gái ấy vừa nhận ra người mình đang ôm chặt đã không còn thuộc về thế giới này.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể truyền thuyết phó tế làng Myrká, một trong những truyện ma nổi tiếng nhất của Iceland, được chép lại trong các tuyển tập truyện dân gian thế kỷ mười chín. Đây là truyền thuyết, mình kể lại bằng lời của mình, giữ đúng các chi tiết chính của bản dân gian.
Hai người ở hai bên sông
Ngày xưa, ở thung lũng Hörgárdalur miền bắc Iceland có một nhà thờ nhỏ tên là Myrká. Ở đó có một chàng phó tế, tức là người phụ việc cho mục sư trong các buổi lễ. Chàng yêu một cô gái tên Guðrún, làm việc ở một trang trại bên kia con sông, người làng hay gọi thân là Garún.
Hai người đã hẹn nhau. Giáng sinh năm ấy, chàng sẽ cưỡi ngựa sang trang trại đón Guðrún về Myrká dự lễ đêm.
Vài hôm trước lễ, chàng phó tế cưỡi ngựa sang bên kia sông để mời Guðrún cho chắc chắn. Lúc chàng đi, mặt sông đóng băng cứng. Nhưng trong ngày, trời bỗng ấm lên, mưa xuống, băng bắt đầu nứt. Tối đó chàng quay về, cố vượt qua lớp băng đã yếu.
Sáng hôm sau, người ta thấy con ngựa của chàng đứng một mình trên đồng cỏ gần nhà thờ, yên cương còn nguyên. Rồi người ta tìm thấy chàng dưới dòng sông. Chàng đã ngã khi băng vỡ, đầu va vào một tảng băng. Làng chôn chàng ngay trong tuần ấy, trước lễ Giáng sinh. Còn Guðrún ở bên kia sông vẫn chưa ai báo tin.
Người khách đêm Giáng sinh
Đêm Giáng sinh, Guðrún chuẩn bị đi lễ. Cô mặc chiếc áo choàng dày, nhưng chỉ xỏ một tay vào tay áo, tay kia khoác hờ, vì đang vội. Có tiếng gõ cửa. Một người làm trong trang trại ra mở, thấy một người đàn ông dắt ngựa đứng ngoài trời tối. Người ấy không nói gì, chỉ đứng chờ.
Guðrún bước ra, thấy chàng phó tế của mình đội mũ, ngồi trên lưng ngựa. Cô mừng rỡ, leo lên ngồi phía sau chàng, hai tay vòng qua ôm lấy chàng. Con ngựa phóng đi qua những cánh đồng tuyết, dưới vầng trăng mùa đông treo thấp trên các rặng núi.
Họ tới một con sông. Mặt sông có những tảng băng trôi. Khi con ngựa nhảy qua một tảng băng, chiếc mũ của chàng phó tế lệch đi, để lộ phía sau đầu. Dưới ánh trăng, Guðrún nhìn thấy một vùng trắng toát ở gáy chàng, trắng như xương, đúng vào chỗ mà người ta sẽ bị thương nếu ngã đập đầu vào băng.
Đúng lúc đó, chàng phó tế cất giọng ngâm, đều đều, không quay lại. Câu thơ ấy dịch ra đại ý thế này: trăng trôi, chết cưỡi, Garún có thấy chấm trắng trên gáy ta không, Garún, Garún. Cô gái lạnh toát người. Cô hiểu ra mọi chuyện, nhưng không kêu lên, không buông tay, vẫn ngồi im trên lưng ngựa.
Không được gọi tên
Điều Guðrún làm tiếp theo là chi tiết khiến truyền thuyết này được nhớ mãi. Cô không trả lời bằng tên chàng. Dân gian Iceland tin rằng nếu cô gọi tên người đã khuất trong lúc ấy, cô sẽ thuộc về chàng, sẽ cùng chàng đi xuống. Thế nên cô chỉ đáp một câu ngắn rằng cô thấy những gì cô thấy.
Con ngựa dừng lại trước cổng nhà thờ Myrká. Chàng phó tế bảo cô xuống ngựa đợi, chàng đi cột ngựa. Guðrún đứng trong nghĩa trang tối, nhìn quanh. Cô thấy một ngôi mộ mới đắp, đất còn chưa lấp kín, như đang chờ ai đó. Cô biết đó là chỗ của chàng, và có lẽ chàng muốn dẫn cô theo.
Chàng phó tế quay lại, nắm lấy cô, kéo về phía ngôi mộ. Guðrún vùng ra, chạy tới sợi dây chuông của nhà thờ, nắm chặt lấy và kéo. Tiếng chuông vang lên giữa đêm Giáng sinh. Chàng phó tế túm lấy chiếc áo choàng của cô. Vì cô chỉ xỏ một tay áo, chiếc áo tuột ra.
Chàng ôm chiếc áo choàng rơi xuống ngôi mộ, đất phủ lên. Guðrún vẫn đứng ôm sợi dây chuông cho tới khi người trong nhà thờ chạy ra. Chi tiết chiếc áo chỉ xỏ một tay, nghe thì như tình cờ, lại chính là thứ cứu cô.
Mùa đông dài sau đó
Truyền thuyết chưa dừng ở đêm ấy. Bản dân gian kể rằng suốt những tuần sau, chàng phó tế vẫn quay lại tìm Guðrún mỗi đêm. Mùa đông Iceland dài, ngày chỉ có vài giờ sáng, nên nỗi sợ ấy kéo dài như chính bóng tối.
Cuối cùng, theo truyện, người làng nhờ một người am hiểu chuyện cổ tới giúp, và hồn chàng phó tế được yên nghỉ. Bản kể kết thúc bằng hình ảnh một tảng đá được đặt xuống nơi chàng nằm, và từ đó không ai còn nghe tiếng vó ngựa trong đêm nữa.
Có một điều làm truyện này khác với nhiều truyện ma khác. Chàng phó tế không phải kẻ ác. Chàng chỉ giữ lời hẹn. Chàng đã hứa đón người yêu đi lễ Giáng sinh, và cái chết không ngăn được chàng giữ lời. Nỗi sợ ở đây không phải sợ cái ác, mà sợ một tình yêu không biết dừng lại đúng lúc.
Người Iceland thuộc câu thơ trăng trôi, chết cưỡi như người mình thuộc một câu ca dao. Nhịp của nó gợi đúng tiếng vó ngựa trên tuyết, đều, nặng, không vội.
Vì sao truyện này sống lâu
Truyền thuyết phó tế làng Myrká được chép lại trong bộ sưu tập truyện dân gian Iceland của Jón Árnason, xuất bản vào giữa thế kỷ mười chín. Bộ sưu tập này với người Iceland giống như truyện cổ Grimm với người Đức.
Truyện sống lâu vì nó gom đủ những thứ đáng sợ nhất của mùa đông phương bắc vào một đêm: sông băng nứt, trăng thấp, tuyết trắng, tiếng chuông nhà thờ vọng qua thung lũng vắng.
Truyện cũng dạy một điều rất đời. Guðrún sống sót không nhờ sức mạnh, mà nhờ giữ được bình tĩnh: không la hét, không gọi tên, tìm đúng sợi dây chuông. Trong rất nhiều truyện dân gian Bắc Âu, người tỉnh táo luôn là người thoát nạn.
Ngày nay có những bảo tàng nhỏ về ma và truyền thuyết ở Iceland, và truyện chàng phó tế luôn được kể đầu tiên. Đứng trên một cánh đồng tuyết dưới trăng, có lẽ bạn sẽ hiểu vì sao người ta nghĩ ra câu thơ ấy.
Câu hỏi thường gặp
Truyện phó tế làng Myrká có thật không?
Đây là truyền thuyết dân gian Iceland, được chép trong các tuyển tập truyện dân gian thế kỷ mười chín. Nó không phải ghi chép về một sự việc có thật.
Vì sao Guðrún không được gọi tên chàng phó tế?
Trong niềm tin dân gian của nhiều vùng Bắc Âu, gọi tên người đã khuất vào lúc họ hiện về có thể ràng buộc người sống với họ.
Câu thơ trăng trôi chết cưỡi có ở truyện nào khác không?
Mô típ người yêu đã chết cưỡi ngựa đón người sống có ở nhiều nơi châu Âu. Bài thơ Lenore của nhà thơ Đức Gottfried August Bürger thế kỷ mười tám cũng có câu nói về người chết cưỡi ngựa nhanh.
Vì sao sông băng lại nguy hiểm vào mùa đông?
Khi trời ấm lên đột ngột hoặc có mưa, băng trên sông yếu đi từ bên dưới mà nhìn bề mặt vẫn như cũ. Người và vật nặng đi qua có thể làm băng nứt bất ngờ.
Vì sao truyện ma Iceland hay gắn với Giáng sinh?
Giáng sinh rơi vào thời điểm tối nhất năm ở Iceland, ngày chỉ kéo dài vài giờ. Dân gian xem đây là lúc ranh giới giữa người sống và thế giới bên kia mỏng nhất, nên nhiều truyện ma được đặt vào dịp này.
