Chỉ còn vài bước nữa là chàng ra tới ánh sáng. Chàng nghe sau lưng không có tiếng bước chân nào, không có hơi thở nào, và chàng tự hỏi liệu người mình yêu có thật đang đi theo sau, hay tất cả chỉ là một lời hứa suông của thần chết.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể thần thoại Orpheus và Eurydice của Hy Lạp cổ đại, câu chuyện về chàng nhạc sĩ đi xuống thế giới người chết. Đây là thần thoại, có nhiều bản kể từ thời cổ, mình kể theo các chi tiết phổ biến nhất mà các nhà thơ La Mã như Ovid và Virgil đã chép lại.
Người nhạc sĩ làm đá cũng phải nghe
Trong thần thoại Hy Lạp, Orpheus là nhạc sĩ và nhà thơ giỏi nhất từng có. Chàng chơi đàn lia, một cây đàn dây nhỏ cầm tay. Khi Orpheus đàn hát, thú dữ nằm im lắng nghe, cây cối nghiêng cành, sông suối chảy chậm lại, đá cũng như muốn lăn tới gần.
Có bản kể chàng là con của nàng thơ Calliope, vị nữ thần bảo trợ thơ sử thi. Chàng từng theo đoàn thuyền Argo đi tìm bộ lông cừu vàng, dùng tiếng đàn át tiếng hát của các nàng tiên chim dụ thuỷ thủ, cứu cả đoàn thoát nạn.
Orpheus yêu và cưới Eurydice, một nàng tiên rừng xinh đẹp. Nhưng hạnh phúc của họ rất ngắn. Không lâu sau đám cưới, Eurydice đi dạo trên đồng cỏ, giẫm phải một con rắn độc. Nàng qua đời, linh hồn đi xuống thế giới bên dưới.
Orpheus đau đớn tột cùng. Chàng hát những bài ca buồn tới mức cả núi rừng như khóc theo. Rồi chàng quyết định làm điều chưa người sống nào dám làm: đi xuống âm phủ, xin đưa vợ trở về.
Con đường xuống thế giới bên dưới
Người Hy Lạp tin rằng thế giới người chết nằm dưới lòng đất, do thần Hades cai quản cùng vợ là nữ thần Persephone. Để tới đó, linh hồn phải qua dòng sông Styx, nhờ người lái đò Charon chở sang, và đi qua con chó ba đầu Cerberus canh cổng.
Orpheus đi xuống qua một cửa hang mà người xưa tin là lối vào âm phủ. Tới bờ sông, Charon không chở người sống. Orpheus cất tiếng đàn. Người lái đò già lặng đi, rồi chèo đò đưa chàng qua sông mà không đòi gì.
Con chó ba đầu Cerberus đứng chắn cổng, gầm gừ. Orpheus lại đàn. Con chó dữ cụp tai, nằm xuống, cả ba cái đầu cùng nhắm mắt. Các bản kể nói rằng tiếng đàn của chàng làm cả những linh hồn đang chịu phạt cũng ngừng lại để nghe.
Cuối cùng Orpheus đứng trước ngai của Hades và Persephone. Chàng hát về tình yêu của mình, về cuộc đời quá ngắn của Eurydice, xin cho nàng được sống nốt những năm tháng còn lại, rồi sau này cả hai sẽ cùng trở về đây như mọi người.
Một điều kiện duy nhất
Theo thần thoại, Persephone xúc động trước bài hát, và Hades, vị thần vốn lạnh lùng nhất, cũng mềm lòng. Ngài đồng ý cho Eurydice đi theo Orpheus lên dương thế. Nhưng có một điều kiện.
Orpheus phải đi trước, Eurydice đi sau. Suốt con đường lên, chàng không được ngoái lại nhìn nàng, cho tới khi cả hai đã ra hẳn tới ánh sáng mặt trời. Chỉ cần quay đầu một lần trước lúc đó, nàng sẽ phải ở lại thế giới bên dưới mãi mãi.
Orpheus nhận lời và bắt đầu đi. Con đường dốc, tối, im lặng. Chàng không nghe thấy tiếng bước chân nào phía sau, vì linh hồn đi không có tiếng. Chàng không chạm được vào nàng, không nghe được giọng nàng. Chỉ có lời hứa của Hades.
Đây là đoạn mình thấy đáng sợ nhất của cả câu chuyện. Không có quái vật, không có lửa. Chỉ có một người đi trong bóng tối, phải tin vào điều mình không thấy, và mỗi bước đi nỗi nghi ngờ lại nặng thêm một chút.
Cái ngoái đầu
Khi ánh sáng ở cửa hang đã hiện ra phía trước, chỉ còn vài bước nữa, Orpheus không chịu nổi nữa. Có bản kể chàng sợ bị lừa, có bản kể chàng quá nóng lòng muốn nhìn thấy nàng, có bản kể chàng lo nàng mệt mà không theo kịp. Chàng ngoái lại.
Eurydice ở ngay đó, chỉ cách chàng một bước. Nhưng nàng chưa ra tới ánh sáng. Trong khoảnh khắc ánh mắt họ gặp nhau, nàng bắt đầu mờ đi, lùi dần về phía bóng tối. Các nhà thơ cổ kể nàng chỉ kịp nói một lời từ biệt rất khẽ, không một lời trách móc.
Orpheus lao theo, nhưng lần này người lái đò Charon không chở chàng nữa. Cánh cửa xuống âm phủ đã đóng với chàng. Chàng ngồi bên bờ sông nhiều ngày, không ăn, chỉ khóc và đàn.
Những năm sau đó, theo thần thoại, Orpheus lang thang khắp núi rừng xứ Thrace, hát những bài ca về người vợ đã mất, không còn để mắt tới ai khác. Phần kết đời chàng, mỗi bản kể một khác, nhiều bản kể rằng sau khi chàng mất, linh hồn chàng xuống âm phủ và cuối cùng được đoàn tụ với Eurydice.
Vì sao ta không được ngoái lại
Mô típ cấm ngoái lại xuất hiện ở nhiều truyện cổ. Trong Kinh Thánh có truyện vợ ông Lót ngoái lại nhìn thành phố bị huỷ diệt và hoá thành cột muối. Ở Nhật Bản, thần thoại kể thần Izanagi xuống cõi chết đón vợ, cũng vi phạm một lời dặn và mất nàng.
Các nhà nghiên cứu văn hoá thấy trong mô típ này một bài học về chấp nhận. Cái chết là một ranh giới. Người sống có thể thương nhớ, có thể hát về người đã khuất, nhưng không thể kéo họ trở lại. Ngoái lại là không buông được.
Cũng có cách đọc khác, gần với đời thường hơn: câu chuyện về niềm tin. Orpheus mất vợ không vì quái vật hay thần thánh, mà vì không tin được vào điều mình không nhìn thấy. Một bước nghi ngờ, và mọi thứ tan biến.
Câu chuyện Orpheus đã truyền cảm hứng cho vô số vở opera, bài thơ, bức tranh và bộ phim qua hơn hai nghìn năm. Lần tới khi bạn đi trong một hành lang tối và cảm thấy muốn ngoái lại, có lẽ bạn sẽ nhớ tới chàng nhạc sĩ với cây đàn lia.
Câu hỏi thường gặp
Orpheus có phải người thật không?
Orpheus là nhân vật trong thần thoại Hy Lạp. Người Hy Lạp cổ có một phong trào tôn giáo gắn tên ông, nhưng không có bằng chứng ông là nhân vật lịch sử.
Ai đã ghi lại câu chuyện Orpheus và Eurydice?
Câu chuyện được nhiều tác giả cổ đại kể, nổi tiếng nhất là bản của nhà thơ La Mã Virgil trong tập thơ về nông nghiệp và bản của Ovid trong tác phẩm Biến hình.
Vì sao âm phủ Hy Lạp có con sông Styx?
Trong tín ngưỡng Hy Lạp, dòng sông là ranh giới giữa thế giới người sống và người chết. Hình ảnh qua sông bằng đò để sang cõi khác có ở nhiều nền văn hoá.
Vì sao đi trong bóng tối ta hay muốn ngoái lại?
Khi không nhìn thấy, não dựa vào tai và cảm giác, mà phía sau lưng là vùng ta không kiểm soát được. Cảm giác bất an thôi thúc ta quay lại kiểm tra, đó là phản xạ tự vệ tự nhiên.
Có vở opera nào kể chuyện Orpheus không?
Có nhiều, trong đó có vở của Claudio Monteverdi đầu thế kỷ mười bảy, một trong những vở opera sớm nhất, và vở của Christoph Willibald Gluck thế kỷ mười tám.
