Nếu một đêm bạn đi qua cánh đồng vắng và thấy một đốm lửa xanh lơ lửng ngang tầm ngực, thì người già ở quê sẽ dặn bạn đúng một điều: đừng chạy.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyền thuyết ma trơi, truyền thuyết dân gian của làng quê Việt Nam, qua câu chuyện hư cấu của một người đi đêm. Cuối tập, mình nói về những gì các nhà khoa học đoán về ánh lửa ấy, và vì sao tới giờ họ vẫn còn tranh luận.
Con đường tắt qua cánh đồng gần bãi tha ma
Ông Tư làm thợ mộc ở thị trấn, nhà ở làng bên kia cánh đồng. Đường cái vòng xa gần bốn cây số, nên tối nào về muộn ông cũng dắt xe đạp đi tắt theo bờ ruộng, ngang qua bãi tha ma cũ của làng.
Đêm ấy cuối tháng, không trăng. Ruộng vừa gặt xong, gốc rạ còn ngai ngái mùi bùn. Tiếng dế kêu ran hai bên bờ, thỉnh thoảng có con cá quẫy dưới mương đánh tõm.
Đi tới khoảng giữa đồng, ông thấy phía bãi tha ma có một đốm sáng. Không phải ánh đèn pin, cũng không phải đom đóm. Nó xanh nhạt, lửng lơ cao chừng ngang ngực người, chập chờn như ngọn lửa trong gió nhưng không hề có tiếng lách tách.
Ông dừng lại. Đốm lửa cũng dừng lại.
Ma trơi là gì theo lời người xưa
Người làng gọi đó là ma trơi. Theo truyền thuyết, ma trơi là hồn của những người chết không ai hương khói, chết nơi đất khách hay nằm ở những ngôi mộ vô chủ. Hồn họ hoá thành đốm lửa, đêm đêm lang thang trên đồng.
Có dị bản kể ma trơi chỉ buồn, chỉ muốn đi theo người sống cho đỡ cô đơn. Có dị bản kể ma trơi trêu người, dẫn người đi đêm lạc khỏi đường, vòng mãi quanh cánh đồng tới sáng mới ra.
Chi tiết làng nào cũng giống nhau là ma trơi đuổi người. Ai bỏ chạy thì đốm lửa đuổi theo sát gót. Ai đứng lại thì nó cũng đứng lại.
Ông Tư nhớ hết những lời ấy. Ông cũng nhớ lời bà mẹ dặn từ hồi bé: gặp ma trơi thì đừng chạy, cứ đứng yên, rồi đi thật chậm.
Đốm lửa đi theo người đi đêm
Nhưng đứng giữa đồng đêm, một mình, lời dặn ngày bé trở nên rất khó làm theo. Tim ông đập thình thịch. Ông bước nhanh hơn một chút. Đốm lửa xanh cũng trôi theo, giữ đúng một khoảng cách.
Rồi ông chạy. Chiếc xe đạp xóc lên xóc xuống trên bờ ruộng, đèn xe chập chờn. Ngoái lại, ông thấy đốm lửa lao theo sát sau lưng, gần hơn lúc nãy, như bị chính ông kéo đi.
Ông vấp gốc rạ, ngã sóng soài xuống ruộng khô. Ông nằm im, không dám nhúc nhích, mặt áp vào đất ẩm. Khi ông dám ngẩng lên, đốm lửa đang lơ lửng ngay phía trên chỗ ông vừa chạy qua, chậm dần, rồi đứng yên.
Ông nín thở nhìn nó. Một lúc lâu, đốm lửa nhạt dần, như ngọn nến cháy hết sáp, rồi tắt hẳn. Chỉ còn tiếng dế và tiếng tim ông đập.
Lời giải thích của người đi đêm lâu năm
Hôm sau ông Tư kể chuyện ở quán nước đầu làng. Một ông cụ chăn vịt chạy đồng cả đời nghe xong thì cười, bảo ông Tư chạy là phải bị nó đuổi.
Theo ông cụ, đốm lửa nhẹ lắm, người chạy qua thì kéo theo một luồng gió phía sau, và đốm lửa bị luồng gió ấy hút theo. Mình càng chạy nhanh, nó càng bám sát. Mình đứng lại, gió lặng, nó cũng dừng.
Đó là lời giải thích dân gian mà rất nhiều người đi đêm truyền nhau. Nghe thì giản dị, nhưng nó khớp đúng với cái chi tiết đáng sợ nhất trong truyền thuyết ma trơi.
Ông Tư nghe xong thì gật gù. Nhưng từ đó tối nào về muộn ông cũng đi đường cái, vòng xa bốn cây số. Đi ngang chỗ rẽ vào bãi tha ma, ông vẫn dừng lại vái một cái, cho những người nằm đó không ai hương khói.
Khoa học đoán gì về ánh lửa xanh
Hiện tượng đốm lửa lập loè trên đầm lầy, nghĩa địa không chỉ có ở Việt Nam. Châu Âu cũng có cả một kho truyện về những ngọn đèn ma dụ người đi lạc vào đầm.
Giả thuyết được nhắc tới nhiều nhất là khí sinh ra khi lá cây, rơm rạ và chất hữu cơ phân huỷ dưới đất ẩm. Trong đó có những chất có thể tự bốc cháy khi gặp không khí, đốt cháy luôn khí đầm lầy xung quanh, tạo ra ngọn lửa nhạt màu, lạnh và ngắn ngủi.
Tuy vậy, cần nói thật là giả thuyết này vẫn còn tranh luận. Các thí nghiệm chưa tái hiện được trọn vẹn hình ảnh mà người đi đêm mô tả. Có người cho rằng một phần ma trơi là đom đóm, là ánh trăng phản chiếu, hay là mắt mỏi nhìn đốm sáng mờ trong đêm.
Còn với ông Tư, lời giải thích nào cũng được. Ông chỉ nhớ mãi khoảnh khắc nằm úp mặt xuống ruộng, ngẩng lên, và thấy đốm lửa xanh đứng yên giữa đồng, như cũng đang nhìn lại ông.
Câu hỏi thường gặp
Ma trơi thường xuất hiện ở đâu theo lời kể?
Theo lời kể dân gian, ma trơi hay hiện ở cánh đồng vắng, bãi tha ma, ven đầm lầy, vào những đêm tối trời, ẩm thấp. Đây cũng là những nơi đất ẩm và nhiều chất hữu cơ phân huỷ, điều khiến các nhà khoa học nghĩ tới khí tự cháy.
Vì sao ma trơi có màu xanh?
Người ta cho rằng ngọn lửa từ khí cháy ở nhiệt độ thấp, cháy yếu, thường có màu xanh nhạt như ngọn lửa bếp ga nhỏ. Tuy nhiên vì chưa ai thu được mẫu ma trơi để đo, màu sắc vẫn chủ yếu dựa trên lời kể.
Có thật là chạy thì ma trơi đuổi theo không?
Lời giải thích phổ biến là vật rất nhẹ lơ lửng trong không khí sẽ bị luồng gió sau lưng người chạy kéo theo. Đây là lời giải thích dân gian hợp lý về mặt vật lý, nhưng chưa có thí nghiệm nào trực tiếp chứng minh với chính ma trơi.
Châu Âu có truyền thuyết giống ma trơi không?
Có. Ở nhiều nước châu Âu có truyện về những ngọn đèn lập loè trên đầm lầy, dụ người đi đêm đi lạc. Mỗi nơi gọi bằng tên riêng và gắn với hồn ma hay yêu tinh khác nhau, nhưng hình ảnh ánh lửa nhỏ trên vùng ẩm thì rất giống.
Vì sao truyền thuyết ma trơi gắn với người không ai hương khói?
Trong văn hoá thờ cúng của người Việt, người khuất cần được con cháu tưởng nhớ. Hình ảnh đốm lửa lang thang không chỗ về là cách dân gian thể hiện nỗi thương cho những người chết xa nhà, không còn ai thắp hương.
