Một giờ sáng, giữa chương trình tâm sự đêm khuya, một giọng phụ nữ gọi vào đường dây và nói: anh mở giùm bài hát này tặng người đang ngồi cạnh anh, người đó nghe anh nói mỗi đêm mà anh chưa từng quay sang.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, đài phát thanh, chương trình và những người trong đó đều do mình đặt ra. Một truyện về giọng nói trong đêm, kể bởi một người cũng làm nghề nói trong đêm như mình.
Chương trình lúc nửa đêm
Khang dẫn chương trình tâm sự đêm khuya ở một đài phát thanh tỉnh, phát từ mười một giờ tới hai giờ sáng. Phòng thu nhỏ, tường dán mút cách âm, một bàn điều khiển với những cần gạt phát sáng, hai chiếc ghế, hai micro. Ghế thứ hai để cho khách mời, nhưng chương trình đêm hiếm khi có khách.
Anh làm chương trình này đã năm năm. Người gọi vào thường là những người không ngủ được: anh tài xế xe tải dừng ở trạm nghỉ, chị công nhân tan ca, cô sinh viên xa nhà, ông cụ mất vợ. Họ kể chuyện, anh nghe, anh mở một bài hát, rồi đêm trôi qua.
Ở phòng bên, ngăn bằng tấm kính, là phòng kỹ thuật. Ngày trước có một chị kỹ thuật viên ngồi trực, nhưng từ khi đài thay bàn điều khiển mới, Khang tự lo hết, phòng kỹ thuật bỏ trống, chỉ còn chiếc điện thoại nội bộ cũ nằm trên bàn phủ bụi.
Đêm ấy trời mưa phùn. Khang vừa đọc xong lá thư của một cô giáo trẻ dạy ở vùng cao, mở một bài hát nhẹ, ngả người ra ghế. Đèn báo cuộc gọi đến nhấp nháy.
Người gọi không xưng tên
Giọng người gọi trầm, chậm, như người vừa thức giấc. Chị không xưng tên, không nói mình ở đâu. Chị chỉ nói: anh mở giùm bài hát này tặng người đang ngồi cạnh anh. Người đó nghe anh nói mỗi đêm mà anh chưa từng quay sang.
Khang cười, đáp lại theo thói quen nghề: phòng thu chỉ có mình thôi chị ơi, ghế bên cạnh trống. Đầu dây bên kia im lặng một lúc. Rồi giọng ấy nói: anh quay sang đi.
Khang quay sang. Ghế thứ hai vẫn trống. Micro thứ hai vẫn chúc xuống. Nhưng trên lớp nệm ghế có một vết lõm, như vừa có người ngồi, và chiếc tai nghe dự phòng, vốn treo trên móc, giờ nằm trên mặt bàn, dây còn đung đưa.
Khang nói vào micro, giọng vẫn giữ bình tĩnh: chị muốn nghe bài gì. Người gọi đọc tên một bài hát cũ, rất cũ, loại không còn ai xin nữa. Rồi cuộc gọi ngắt.
Bài hát trong kho băng cũ
Đài không còn bài ấy trong máy tính. Khang chạy xuống kho lưu trữ dưới tầng trệt, nơi để những cuộn băng từ cũ từ thời đài mới thành lập. Anh lục mãi mới thấy cuộn băng, nhãn viết tay đã mờ, nhưng nét chữ rất đẹp, nghiêng nghiêng.
Anh mang lên, lắp vào chiếc máy băng cũ trong góc phòng thu, chiếc máy chỉ để trưng bày. Máy kêu rè rè một lúc rồi chạy. Tiếng nhạc phát ra hơi méo, hơi chậm, như vọng từ một căn phòng xa. Anh đẩy cần gạt, cho bài hát lên sóng.
Trong lúc bài hát phát, Khang ngồi im, không dám quay sang ghế bên. Anh nghe được, rõ ràng, một tiếng thở dài nhẹ ngay bên tai phải, và mùi dầu gió thoang thoảng, loại dầu gió các bà các mẹ hay xoa thái dương những đêm thức khuya.
Bài hát kết thúc. Khang quay sang. Ghế trống. Vết lõm trên nệm đã phẳng lại. Chiếc tai nghe dự phòng nằm ngay ngắn trên móc, như chưa từng ai đụng tới.
Máy nội bộ ở phòng kỹ thuật
Tan ca, Khang mở nhật ký cuộc gọi trên bàn điều khiển để xem số máy người phụ nữ. Cuộc gọi lúc một giờ không đến từ bên ngoài. Nó đến từ số máy nội bộ số hai, số máy của phòng kỹ thuật bên kia tấm kính.
Anh đứng dậy, nhìn qua tấm kính. Phòng kỹ thuật tối om. Chiếc điện thoại nội bộ cũ vẫn nằm trên bàn, phủ bụi. Nhưng ống nghe đã được nhấc lên, đặt nằm nghiêng bên cạnh, như ai đó gọi xong mà quên đặt lại.
Sáng hôm sau, anh hỏi chú bảo vệ già của đài về chị kỹ thuật viên ngày trước. Chú bảo chị ấy làm ở đài từ thời còn phát bằng băng từ, trực đêm hơn hai mươi năm, chưa bỏ ca nào. Chị mất vì bệnh, cách đây ba năm, ngay trước khi đài thay bàn điều khiển mới.
Chú bảo vệ nói thêm, chị ấy thích nhất một bài hát cũ, đêm nào cũng xin người dẫn chương trình mở cho chị nghe lúc một giờ, khi chương trình vắng thính giả nhất. Những cuộn băng trong kho, phần lớn nhãn là do chị viết tay.
Người ngồi cạnh trong phòng thu
Từ đêm đó, Khang có một thói quen mới. Đúng một giờ, anh mở chiếc máy băng cũ, phát bài hát ấy. Anh không giới thiệu tên ai, chỉ nói: bài hát này dành cho người vẫn trực đêm cùng chương trình.
Thính giả gọi vào hỏi người đó là ai. Anh bảo là một đồng nghiệp. Có người nhắn rằng bài hát cũ quá mà nghe thấy ấm lòng. Có người nhắn rằng lúc bài hát phát, họ nghe như có tiếng một người phụ nữ khẽ hát theo, rất nhỏ, ở xa.
Khang không bao giờ quay sang ghế bên trong lúc bài hát phát. Anh để chiếc tai nghe dự phòng trên mặt bàn, cạnh micro thứ hai, và thỉnh thoảng nói một câu với ghế trống, như nói với người cùng ca: đêm nay mưa, chị ha.
Có một điều anh chưa kể với ai. Mỗi sáng tan ca, khi anh nhìn qua tấm kính sang phòng kỹ thuật, chiếc điện thoại nội bộ cũ không còn phủ bụi nữa. Ống nghe đặt ngay ngắn. Và trên bàn có một vết tròn nhỏ, như vừa có ai đặt xuống một chiếc tách trà nóng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giọng nói trên radio đêm khuya tạo cảm giác gần gũi?
Người nghe chỉ có giọng nói, không có hình ảnh, nên tự tưởng tượng người nói như đang ngồi bên mình. Đêm khuya yên tĩnh và tâm trạng cô đơn càng khiến một giọng nói ấm trở thành người bạn đồng hành.
Băng từ ngày xưa lưu âm thanh như thế nào?
Băng từ là dải nhựa phủ lớp hạt từ tính, đầu ghi biến tín hiệu âm thanh thành từ trường để sắp xếp các hạt ấy. Băng để lâu có thể bị giãn, mất từ hay dính lớp, nên phát lại dễ nghe méo và chậm.
Vì sao mùi dầu gió hay mùi quen gợi ra cảm giác có người bên cạnh?
Một mùi gắn với người thân có thể gọi ngay hình ảnh người đó trong ký ức, nhiều khi trước cả khi ta kịp nghĩ. Đó là lý do mùi thường xuất hiện trong truyện ma như dấu hiệu của một sự hiện diện.
Người làm chương trình đêm khuya cần những gì?
Họ cần giọng nói điềm tĩnh, khả năng lắng nghe và sự tôn trọng câu chuyện riêng tư của người gọi. Gặp người đang khủng hoảng, người dẫn chương trình có trách nhiệm hướng họ tới nơi hỗ trợ chuyên môn chứ không tự giải quyết.
Truyện ma về đồng nghiệp đã khuất muốn nói điều gì?
Những truyện này thường nói về sự gắn bó với nghề và với nhau giữa những người làm cùng ca. Nỗi sợ ban đầu nhường chỗ cho sự tưởng nhớ, và nghi thức nhỏ như mở một bài hát trở thành cách giữ người cũ ở lại.
