Mỗi tối Pà để lại trên sàn chòi một nắm cơm nếp, và mỗi sáng, ở đúng chỗ ấy, là một nắm quả rừng đỏ mọng, còn đọng sương, như ai đó vừa hái lúc gà gáy.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, nương lúa, ngôi bản và nhân vật đều do mình đặt ra. Đây là một truyện ma rất nhẹ, có mùi cơm nếp và mùi lúa chín, bạn cứ thả lỏng mà nghe.
Mùa lúa chín
Pà mười tám tuổi, vừa thi xong năm cuối cấp. Mùa lúa nương năm ấy, mẹ cô bị đau chân, không lên nương được, nên Pà xung phong lên canh thay. Nương nhà cô nằm trên một sườn đồi cao, đi bộ từ bản mất hơn một giờ, sát bìa rừng.
Lúa sắp chín, phải có người canh đêm để đuổi chim, đuổi chuột, đuổi cả lợn rừng. Giữa nương có một cái chòi tre nhỏ dựng trên cột cao, mái lợp cỏ tranh, có cái mõ tre để gõ đuổi thú.
Trước khi đi, mẹ dặn Pà một câu mà cô nghe thấy lạ. Mẹ bảo, tối nào ăn cơm xong cũng để lại một nắm trên sàn chòi, đừng ăn hết. Pà hỏi để làm gì. Mẹ chỉ bảo, để cho người canh cùng.
Pà nghĩ mẹ nói đùa. Cô mang theo một ống cơm lam, ít muối vừng, một cái đèn pin và cái chăn mỏng.
Đêm đầu tiên
Đêm đầu trên nương, Pà ngủ chập chờn. Gió từ rừng thổi xuống, lá lúa xào xạc như ai đi qua. Thỉnh thoảng có tiếng con gì kêu xa xa. Cô gõ mõ vài lần cho đỡ sợ.
Ăn cơm xong, cô nhớ lời mẹ, nắm lại một nắm cơm bằng nắm tay, đặt lên sàn chòi, ở góc gần cửa. Cô thấy hơi buồn cười, nhưng vẫn làm.
Sáng ra, nắm cơm không còn. Ở chỗ ấy là một nắm quả nhỏ đỏ tươi, to bằng đầu ngón tay, còn đọng sương lóng lánh. Pà nhặt lên. Đó là quả dâu rừng, thứ quả mà hồi bé cô hay theo các anh chị vào rừng hái, ngọt lịm.
Cô nhìn quanh. Sàn chòi không có dấu chân. Thang tre dưới chân chòi không có vết bùn. Chung quanh nương lúa chỉ có sương phủ trắng và tiếng chim sáng sớm.
Người canh cùng
Đêm thứ hai, Pà để nắm cơm, rồi cố thức để xem ai tới. Cô nằm yên, mắt hé nhìn ra góc cửa. Nhưng cứ tới nửa đêm là mắt cô díp lại, ngủ say như bị ru. Sáng ra, nắm cơm đã thành một nắm quả mâm xôi vàng óng.
Đêm thứ ba, cô ngủ quên không gõ mõ. Sáng ra, cô hoảng hốt chạy đi xem nương, sợ lợn rừng phá. Nhưng không một khóm lúa nào bị đổ. Ở bìa nương phía giáp rừng, cô thấy dấu chân lợn rừng in trên đất ẩm, đi tới sát bờ nương thì dừng lại, quay đầu, đi vào rừng. Như có ai đứng ở đó, chắn đường chúng.
Trên sàn chòi, chỗ nắm cơm đêm qua, là một nắm quả sim tím mọng.
Pà ngồi xuống bậc thang, ăn từng quả sim, nhìn ra nương lúa vàng óng dưới nắng sớm. Cô bỗng không thấy sợ nữa. Cô thấy như mình không còn một mình trên đồi.
Mẹ kể
Hết tuần, Pà về bản lấy thêm gạo. Cô kể với mẹ, rồi hỏi thẳng, người canh cùng là ai hả mẹ.
Mẹ cô cười, xoa đầu cô. Mẹ bảo, bà ngoại kể cho mẹ, bà ngoại của bà ngoại kể cho bà ngoại. Ngày xưa, khi người bản mới khai phá sườn đồi ấy làm nương, rừng là nhà của nhiều thứ không ai nhìn thấy. Người bản xin rừng một mảnh đất, hứa mùa nào cũng chia cho rừng một phần cơm mới.
Từ đó, mùa lúa nào cũng có người canh cùng. Người ấy không bao giờ để ai thấy mặt, chỉ để lại quả rừng đổi lấy cơm, và giữ cho thú rừng không phá nương. Nhà nào quên chia cơm, mùa ấy lúa vẫn chín, nhưng đêm nào cũng phải tự canh một mình, tự gõ mõ tới sáng.
Pà hỏi, thế người ấy có thật không mẹ. Mẹ cô nhún vai, bảo, mẹ cũng chưa thấy bao giờ. Nhưng mùa nào mẹ để cơm, sáng ra cũng có quả. Thế là đủ.
Ngày gặt
Ngày gặt, cả nhà Pà và mấy nhà hàng xóm lên nương. Lúa trĩu bông, hạt chắc mẩy, năm ấy được mùa hơn hẳn mọi năm. Mẹ Pà chống gậy lên tận nơi, nhìn nương lúa mà cười mãi.
Tối hôm ấy, đêm cuối ở chòi, Pà nấu một nồi cơm mới từ lúa vừa gặt. Cô không để một nắm như mọi khi. Cô nắm ba nắm thật to, bọc lá chuối, đặt ngay ngắn trên sàn chòi, thêm một ít muối vừng. Rồi cô nói khẽ vào bóng tối, cảm ơn đã canh cùng, sang năm cháu lại lên.
Đêm ấy cô ngủ ngon nhất từ đầu mùa. Gần sáng, trong giấc mơ, cô nghe tiếng ai cười khẽ, như tiếng gió lùa qua bông lúa.
Sáng ra, ba nắm cơm đã không còn. Ở chỗ ấy là ba bọc lá chuối gói đầy quả rừng đủ màu, đỏ, vàng, tím. Và đặt bên cạnh, một nhành hoa rừng trắng muốt mà Pà chưa từng thấy bao giờ, thơm dịu như mùi cơm mới. Pà mang nhành hoa về cắm trong ống nứa trên bàn học, và kỳ lạ thay, nó tươi mãi tới tận mùa lúa năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Lúa nương khác lúa nước thế nào?
Lúa nương được trồng trên đất dốc ở vùng đồi núi, không cần ruộng ngập nước, chủ yếu dựa vào nước mưa. Mỗi năm thường chỉ trồng một vụ. Gạo lúa nương, nhất là các giống nếp nương, được nhiều người yêu thích vì hạt dẻo thơm.
Vì sao người trồng nương phải canh đêm?
Khi lúa sắp chín, chim, chuột, lợn rừng và nhiều loài thú khác hay tới phá. Người dân dựng chòi canh giữa nương, ở lại qua đêm, gõ mõ hoặc dùng các dụng cụ phát ra tiếng động để xua đuổi chúng.
Có thể ăn quả rừng hái trong rừng không?
Có nhiều loại quả rừng ăn được như sim, mâm xôi, dâu rừng, nhưng cũng có nhiều loại quả độc trông khá giống. Chỉ nên ăn những quả mà người địa phương có kinh nghiệm xác nhận là ăn được, không thử bừa.
Tục chia cơm mới cho đất rừng có ý nghĩa gì?
Nhiều cộng đồng có tục cúng cơm mới hay dâng lễ vật đầu mùa để tạ ơn đất, trời, rừng núi đã cho mùa màng. Đó là cách thể hiện lòng biết ơn và nhắc người ta sống hài hòa với thiên nhiên. Tục chia cơm trong truyện này là chi tiết hư cấu.
Truyện này có phải truyền thuyết của một dân tộc cụ thể không?
Không, đây là truyện hư cấu do mình viết, không ghi lại truyền thuyết của một dân tộc hay một bản làng cụ thể nào. Nhân vật và câu chuyện đều được đặt ra để kể về mùa lúa và tình người với rừng.
