Lá thư đầu tiên rơi ra từ hộp thư nhà Quân vào một tối mưa, phong bì vàng ố, tem in hình một loài hoa, nét chữ nghiêng nghiêng gửi cho một người tên Hiền.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, kể bằng những lá thư qua lại giữa hai người, toà nhà và hai nhân vật đều do mình nghĩ ra. Mình sẽ đọc thư cho bạn nghe, chậm thôi, như người ta vẫn đọc thư ngày xưa.
Lá thư đầu tiên và lời đáp vụng về
Quân là kỹ sư cầu đường, thuê căn hộ bốn linh hai trong một khu tập thể cũ. Tầng trệt có dãy hộp thư sắt sơn xanh, mỗi căn một ô, đa phần bỏ không vì giờ chẳng ai viết thư. Anh chỉ mở hộp để lấy hoá đơn điện nước.
Tối ấy, trong hộp có một phong thư. Người nhận là Hiền, căn bốn linh hai. Người gửi ký tên Phương. Thư viết: Hiền ơi, mình đã tới thành phố mới, ở đây mưa nhiều lắm. Ký túc xá có cây bàng trước cửa sổ, làm mình nhớ cây bàng trong sân nhà mình. Bạn nhớ tưới cây bàng nhỏ mình trồng nhé, nó còn yếu lắm.
Quân nghĩ là thư lạc từ nhiều năm trước, bưu điện dọn kho mới gửi. Anh định để đó. Nhưng tối ấy buồn, anh lấy giấy viết mấy dòng: chào bạn Phương, mình không phải Hiền, mình là người thuê căn hộ này bây giờ. Thư của bạn tới muộn lắm rồi. Nếu bạn còn nhận được thư này, thì mình xin lỗi vì đã đọc.
Anh dán lại, ghi người nhận là Phương, rồi thả vào chính hộp thư bốn linh hai, như một trò đùa với chính mình. Anh nghĩ hôm sau sẽ lấy ra bỏ đi.
Thư hồi âm sau ba ngày
Ba ngày sau, lá thư của anh không còn trong hộp. Thay vào đó là một phong thư khác, cũng phong bì vàng, cũng tem hình hoa. Gửi Quân, căn bốn linh hai.
Thư viết: Quân ơi, mình đọc thư bạn mà ngồi im cả buổi. Mình là Hiền đây, không phải Phương. Phương là bạn thân mình, đi học xa. Thư bạn viết cho Phương lại rơi vào hộp thư nhà mình. Bạn nói bạn là người thuê căn hộ này bây giờ. Bây giờ là khi nào. Mình đang ở đây, ngay tại căn bốn linh hai, ngồi bên cửa sổ nhìn xuống cây bàng nhỏ.
Quân đọc đi đọc lại. Anh nhìn ra cửa sổ. Dưới sân, đúng chỗ ấy, là một cây bàng cổ thụ, tán xoè rộng che kín nửa sân, gốc to tới hai người ôm.
Anh viết thư trả lời, kể về căn hộ bây giờ, về cây bàng to, về những chiếc điện thoại mỏng như tấm bánh. Anh hỏi Hiền đang sống ở năm nào. Anh thả vào hộp thư, ngồi đợi.
Những lá thư qua lại giữa hai thời
Thư hồi âm tới, mỗi lần cách ba ngày. Hiền không nói mình sống năm nào, bảo nói ra sợ không còn viết được nữa. Nhưng cô kể về cuộc sống của mình. Cô học sư phạm, sáng đạp xe đi học, tối về giúp mẹ dán hộp giấy. Khu tập thể khi ấy mới xây, tường còn thơm vôi, cả tầng chung một vòi nước, sáng nào cũng xếp hàng xách xô.
Quân kể về công việc, về những cây cầu anh đang làm. Hiền viết: bạn làm cầu à, hay quá, sau này mình qua cây cầu nào cũng sẽ nghĩ biết đâu bạn làm. Có lá thư cô gửi kèm một cánh hoa phượng ép khô, bảo là hoa trong sân trường cô.
Có lá thư Quân viết rất dài, kể chuyện anh mất mẹ hồi năm ngoái, chuyện anh sống một mình, ít bạn. Thư Hiền gửi lại chỉ có mấy dòng: mình đọc xong rồi đi tưới cây bàng, vừa tưới vừa nói chuyện với nó về bạn. Bạn không một mình đâu. Có mình và cây bàng.
Anh để những lá thư trong một hộp bánh cũ, đặt trên bàn. Mỗi tối đi làm về, việc đầu tiên anh làm là mở hộp thư dưới sảnh.
Lá thư cuối cùng
Gần hết năm, một lá thư tới sớm hơn thường lệ. Hiền viết: Quân ơi, nhà mình sắp chuyển đi. Bố mình được phân nhà ở chỗ khác. Mình không biết sau khi đi rồi còn viết cho bạn được không, vì có lẽ thư chỉ đi được giữa căn hộ này với căn hộ này thôi.
Cô viết tiếp: mình nhờ bạn một việc. Cây bàng nhỏ mình trồng còn yếu, mình đi rồi không ai tưới. Bạn bảo cây bàng bây giờ to lắm, nghĩa là nó đã sống được. Nhưng mình vẫn muốn nhờ bạn, thỉnh thoảng tưới cho nó một ít nước, coi như tưới thay mình. Mình sẽ tin là nó biết.
Cuối thư có một dòng nhỏ: mình rất vui vì đã quen bạn, dù mình không biết bạn đang ở năm nào. Nếu sau này bạn gặp một bà giáo già ngồi dưới cây bàng ấy, thì bạn cứ chào, biết đâu đấy.
Quân viết thư trả lời ngay trong đêm, thả vào hộp. Ba ngày sau, lá thư của anh vẫn nằm nguyên trong hộp, không ai lấy đi. Một tuần. Một tháng. Thư không đi nữa.
Người phụ nữ dưới gốc cây bàng
Từ đó, sáng chủ nhật nào Quân cũng xách một xô nước xuống tưới gốc cây bàng. Hàng xóm nhìn anh như nhìn người lạ, tưới cây cổ thụ làm gì, rễ nó ăn sâu tới tận đâu rồi.
Một sáng, khi anh đang tưới, có một bà cụ tóc bạc, mặc áo dài màu nhạt, chống gậy đi vào sân. Bà đứng nhìn cây bàng rất lâu, rồi nhìn anh, rồi nhìn xô nước. Bà hỏi anh ở căn nào. Anh bảo căn bốn linh hai.
Bà cụ đứng lặng đi. Rồi bà cười, nụ cười làm khuôn mặt nhăn nheo bỗng trẻ hẳn ra. Bà bảo hồi trẻ bà từng ở căn ấy, từng trồng cây bàng này, giờ về thăm khu nhà cũ trước khi người ta sửa sang. Bà đặt tay lên thân cây, khẽ nói: nó lớn quá. Cảm ơn cháu đã tưới thay.
Quân chưa kịp nói gì, bà đã chống gậy đi ra cổng. Anh không đuổi theo. Anh chỉ đứng dưới tán bàng, thấy trong túi áo mình có một cánh hoa phượng ép khô từ lúc nào, mỏng như giấy, màu đỏ đã phai thành màu của một buổi chiều rất cũ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thư tay lại gợi nhiều cảm xúc hơn tin nhắn?
Thư tay mang dấu vết riêng của người viết như nét chữ, giấy, cách gấp, và phải chờ nhiều ngày mới tới. Sự chờ đợi và tính vật chất ấy khiến mỗi lá thư trở thành kỷ vật.
Hộp thư ở các khu tập thể cũ thường như thế nào?
Nhiều khu tập thể có dãy hộp thư bằng sắt đặt ở tầng trệt, mỗi căn một ô có khoá nhỏ. Ngày nay ít người viết thư nên các hộp này chủ yếu nhận hoá đơn và giấy báo.
Vì sao truyện xuyên thời gian bằng thư từ được yêu thích?
Thư là vật trung gian chậm rãi, cho phép hai người ở hai thời gian trò chuyện mà không gặp mặt. Cấu trúc này tạo cảm giác lãng mạn và bí ẩn, đồng thời để người nghe tự tưởng tượng thế giới của người bên kia.
Cây bàng có ý nghĩa gì trong ký ức đô thị Việt Nam?
Cây bàng rất quen thuộc ở sân trường, khu tập thể và vỉa hè nhiều thành phố, gắn với tán lá rộng, mùa lá đỏ và những buổi trưa ngồi dưới gốc. Với nhiều người, đó là cây của tuổi học trò.
Có nên giữ lại thư từ cũ của gia đình không?
Thư từ cũ là tư liệu quý về đời sống, ngôn ngữ và lịch sử gia đình. Nên cất ở nơi khô ráo, tránh ánh nắng, và có thể chụp lại để lưu giữ lâu dài.
