Ông nội mình chưa bao giờ ăn mật ong rừng của tổ thứ ba trên cây, và phải tới năm ông tám mươi tuổi ông mới chịu kể vì sao.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện tập này là truyện hư cấu, kể theo lời một ông cụ kể cho cháu, người trong truyện và khu rừng đều do mình đặt ra. Ông kể chậm, mình cũng kể chậm theo ông.
Cây chò cao nhất rừng
Hồi ông còn trai, chừng hai mươi tuổi, nghề lấy mật ong rừng là nghề nuôi cả nhà. Mỗi mùa hoa, ông theo mấy người lớn trong bản vào rừng sâu, tìm những cây cổ thụ cao vút mà ong khoái về làm tổ. Ong khoái là loài ong to, dữ, tổ treo lủng lẳng dưới những cành ngang to như cái nong.
Cây to nhất là một cây chò, thân thẳng tắp, cao tới mức đứng dưới gốc ngửa cổ nhìn mỏi cả gáy mới thấy ngọn. Năm nào trên cây cũng có ba tổ ong, ba cái tổ to, xếp trên ba cành, cao dần lên phía ngọn.
Người lấy mật phải đóng những cái chốt tre vào thân cây làm thang, leo lên lúc trời tối, mang theo bó đuốc khói để xua ong. Việc ấy nguy hiểm lắm, ông bảo, ong khoái mà giận thì đuổi theo cả quãng rừng.
Năm ấy, người lớn trong bản bị ốm, ông phải đi một mình với một cậu bạn. Lần đầu ông được leo cây chò.
Bà cụ dưới gốc cây
Hai đứa tới gốc chò lúc chạng vạng. Dưới gốc có một bà cụ ngồi, lưng còng, mặc chiếc áo chàm đã bạc thếch, tóc quấn khăn, tay cầm một cái quạt nan. Ông không biết bà là người bản nào. Ông chào, bà gật đầu, nhìn hai đứa từ đầu tới chân.
Bà hỏi, các cháu lên lấy mật à. Ông dạ. Bà bảo, lấy hai tổ dưới thôi, tổ thứ ba trên cùng là để lại cho cây, các cháu đừng động vào. Giọng bà nhẹ mà chắc, như người đã nói câu ấy rất nhiều lần.
Ông dạ vâng, nhưng lúc leo lên rồi thì ông nghĩ khác. Hai tổ dưới mật ít, năm ấy hoa nở muộn. Tổ thứ ba trên cùng thì to nhất, nặng trĩu, mật nhỏ giọt xuống lá cây bên dưới, dưới ánh đuốc lấp lánh như hổ phách.
Ông nhìn xuống. Dưới gốc tối om, không thấy bà cụ đâu nữa. Ông nghĩ chắc bà về rồi. Ông leo tiếp lên cành thứ ba.
Tổ thứ ba
Ông kể, lúc ông đưa bó đuốc khói lại gần tổ thứ ba, đàn ong không bay lên như hai tổ dưới. Chúng bò ra, phủ kín mặt tổ thành một tấm thảm vàng óng, rồi đứng im, hướng đầu về phía ông. Tiếng vo ve của cả đàn trầm xuống, đều đều, nghe như tiếng người thở dài.
Ông vẫn cắt. Lưỡi dao vừa chạm vào sáp, cả cây chò rung lên. Không phải gió. Gió không làm được một cây to như thế rung từ gốc tới ngọn. Lá trên cây rào rào đổ xuống như mưa. Cậu bạn dưới gốc hét lên.
Ông ôm chặt thân cây, nhắm mắt. Trong tiếng lá rơi, ông nghe rõ ràng một giọng đàn bà già, ngay sát tai, không giận dữ, chỉ buồn buồn: đã bảo là để lại cho cây rồi mà.
Khi cây ngừng rung, ông mở mắt. Tổ thứ ba vẫn nguyên, đàn ong đã bay về hết bên trong. Lưỡi dao của ông gãy làm đôi, nửa lưỡi cắm ngập vào thân cành như bị thân cây ngậm chặt.
Mùa hoa không đến
Hai đứa mang hai tổ dưới về bản. Năm ấy mật vẫn đủ bán. Nhưng mùa sau, ong không về cây chò nữa. Không chỉ cây chò, cả khu rừng ấy vắng ong. Hoa rừng nở thưa, quả rừng ít hẳn, chim cũng bay đi chỗ khác.
Người già trong bản bảo, có ai đó đã làm cây giận. Ông không dám nói. Ông chỉ một mình quay lại gốc chò, mang theo một nắm xôi, một bát nước, ngồi dưới gốc từ sáng tới chiều, xin lỗi bà cụ mà ông không biết tên.
Bà không hiện ra. Nhưng chiều hôm ấy, lúc ông đứng dậy về, ông thấy trên rễ cây chỗ bà ngồi hôm nào có một chiếc quạt nan cũ, nan đã sờn, cán buộc dây chàm.
Mùa hoa năm sau nữa, ong mới về. Đủ ba tổ. Từ đó, cả đời ông chỉ lấy hai tổ dưới.
Chiếc quạt nan trên vách
Mình hỏi ông, bà cụ ấy là ai. Ông bảo ông không biết. Có người bảo là thần cây, có người bảo là một bà cụ lấy mật giỏi nhất bản từ thời xa xưa, lúc mất được chôn ở gốc chò. Ông bảo ông không cần biết, ông chỉ biết là phải để lại phần cho cây.
Ông nói, rừng nuôi người thì người phải để rừng còn cái mà nuôi tiếp. Tổ thứ ba là để đàn ong sống qua mùa, để năm sau còn có ong. Bà cụ không tiếc mật, bà tiếc cái năm sau.
Chiếc quạt nan ấy giờ vẫn treo trên vách nhà sàn của ông, cạnh bàn thờ. Mùa hè nóng nực, có những trưa không một ngọn gió, mình vẫn thấy chiếc quạt khẽ đung đưa một chút, rất khẽ, như có bàn tay ai đó đang cầm nó phe phẩy cho ông ngủ.
Năm ngoái, cây chò ấy được khoanh vùng bảo vệ. Lần cuối mình vào rừng, ngửa cổ nhìn lên, trên cây vẫn có ba tổ ong. Tổ thứ ba trên cùng to nhất, mật nhỏ giọt lấp lánh như hổ phách.
Câu hỏi thường gặp
Ong khoái là loài ong gì?
Ong khoái là cách người nhiều vùng gọi loài ong mật lớn, kích thước to hơn ong nuôi, thường làm một bánh tổ lớn treo lộ thiên dưới cành cây cao hoặc vách đá. Loài ong này khá dữ khi bị quấy rầy và thường di cư theo mùa hoa.
Nghề lấy mật ong rừng có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm vì phải leo cây cao hoặc vách đá vào ban đêm và có thể bị cả đàn ong tấn công. Người làm nghề truyền thống dùng khói để làm ong dịu đi và có nhiều kinh nghiệm truyền đời, người không quen tuyệt đối không nên tự làm.
Vì sao người lấy mật truyền thống thường để lại một phần tổ?
Để đàn ong còn mật và ấu trùng mà sống tiếp qua mùa khan hiếm, năm sau còn quay lại. Đây là kinh nghiệm khai thác bền vững mà nhiều cộng đồng sống dựa vào rừng đã đúc kết từ lâu.
Vì sao truyện ma hay gắn với cây cổ thụ?
Cây cổ thụ sống lâu hơn nhiều đời người, to lớn và có dáng vẻ bí ẩn, nên dân gian nhiều nơi tin có thần hoặc linh hồn trú ngụ. Những câu chuyện ấy cũng góp phần giữ gìn cây cổ thụ, vì người ta e ngại không dám chặt phá.
Ong có liên quan gì tới hoa trái của rừng?
Ong là loài thụ phấn quan trọng, bay từ hoa này sang hoa khác mang theo phấn hoa, giúp nhiều loài cây kết quả. Khi ong vắng đi, nhiều loài cây ra quả ít hơn, kéo theo chim và thú ăn quả cũng bị ảnh hưởng.
