Căn hộ của ông Đạt ở tầng mười tám, cách biển gần trăm cây số, vậy mà sáng nào chiếc bình gốm trên kệ cũng đọng một vũng nước biển mặn chát, và trong vũng nước có cả một nhúm cát trắng mịn.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, nhà sưu tầm, người ngư dân và chiếc bình đều do mình đặt ra, không gắn với con tàu đắm hay bảo tàng nào có thật. Truyện này có tiếng sóng ở nơi không có biển, và cái kết để ngỏ. Mình kể nhé.
Món quà mắc trong lưới
Ông Đạt năm mươi lăm tuổi, giảng viên mỹ thuật về hưu, cả đời mê gốm. Căn hộ của ông chật kín kệ, bát đĩa, bình lọ đủ các thời, phần lớn là đồ bình thường, giá trị chủ yếu ở chỗ ông thích. Ông có một người bạn từ thời trẻ, giờ làm nghề đánh cá ở một làng biển miền Trung.
Một hôm người bạn gọi điện, bảo lưới của thuyền anh mắc phải một chiếc bình gốm ngoài khơi, đầy vỏ hà, anh chẳng biết là gì, gửi ông xem. Ông Đạt dặn bạn phải báo cho chính quyền địa phương, vì đồ cổ vớt dưới biển là chuyện cần các cơ quan chuyên môn xem xét. Người bạn bảo đã báo, cán bộ văn hóa xem rồi, bảo là đồ gốm dân dụng phổ biến, cho giữ để làm kỷ niệm.
Chiếc bình được gửi lên bằng xe khách. Bình men nâu, vai có bốn quai nhỏ, thân phình, cao chừng gang tay rưỡi. Vỏ hà bám kín nửa thân, tạo thành những hoa văn sần sùi kỳ lạ.
Ông Đạt đặt nó lên kệ gần cửa sổ, ngắm cả buổi tối, thấy lòng nhẹ bẫng như vừa nhận một lá thư từ biển.
Vũng nước mặn
Sáng hôm sau, ông thấy trong lòng bình có nước. Ông nghĩ chắc người bạn rửa chưa ráo. Ông đổ ra, lau khô. Sáng hôm sau lại có nước, đầy đến một phần ba bình. Ông nhúng ngón tay nếm thử. Mặn chát. Nước biển.
Ông đặt bình lên khay khô, bọc ni lông, để trong phòng máy lạnh. Sáng ra nước vẫn có, trong vắt, mặn, dưới đáy lắng một nhúm cát trắng mịn, cát mà ở thành phố này chẳng có chỗ nào có được.
Rồi ông bắt đầu thấy những thứ khác. Chân kệ chỗ đặt bình có một vệt muối trắng, như nước biển khô đi. Tấm rèm cửa sổ cạnh đó có mùi tanh nồng của rong biển. Đêm nào trời lặng, ông nằm trong phòng ngủ, nghe rõ từ phòng khách vọng ra một tiếng ì oạp rất khẽ, như nước vỗ mạn thuyền.
Ông gọi cho người bạn ngư dân. Người bạn im lặng một lúc rồi kể thêm một chuyện mà lúc trước anh không nói.
Chỗ lưới mắc
Người bạn kể, chỗ lưới mắc chiếc bình là một vùng biển dân làng ngại đi. Các cụ trong làng bảo dưới đó từ xưa có một con thuyền buôn bị đắm, chở đầy gốm, không ai biết từ thời nào. Ngư dân đi qua đó đêm hay nghe tiếng người gọi nhau trong sóng.
Anh nói thêm, hôm kéo lưới lên có chiếc bình, cả thuyền ai cũng thấy nước biển quanh mạn thuyền bỗng lặng như mặt ao, rồi một con sóng lừng rất lớn nhấc thuyền lên, đặt xuống, như ai đó dưới nước vừa thở dài.
Ông Đạt là người đọc sách, ông biết đó có thể là sóng lừng bình thường. Ông biết nước đọng trong bình có thể giải thích bằng muối trong xương gốm hút ẩm từ không khí. Ông tự nhắc mình những điều ấy mỗi sáng khi đổ nước ra.
Nhưng không lời giải thích nào cắt nghĩa được nhúm cát trắng.
Quyết định mang bình đi
Ông Đạt mang ảnh chiếc bình đến hỏi một người quen làm ở bảo tàng. Người ấy xem, bảo đúng là gốm dân dụng, khá phổ biến, nhưng nếu ông muốn, bảo tàng tỉnh ven biển có một khu trưng bày hiện vật từ biển, có thể tiếp nhận để làm tư liệu, kèm thông tin về vị trí ngư dân vớt được.
Ông Đạt nghĩ nhiều đêm. Ông thích chiếc bình lắm, nó là món đồ có câu chuyện nhất trong cả bộ sưu tập của ông. Nhưng mỗi sáng đổ nước biển ra khỏi lòng bình, ông lại có cảm giác mình đang giữ thứ gì đó không thuộc về mình, như giữ một người lạ trong nhà mà không hỏi người ấy có muốn ở không.
Cuối cùng ông đóng hộp, ghi rõ mọi thông tin người bạn kể, tự tay mang về bảo tàng tỉnh ven biển. Cán bộ bảo tàng nhận, cảm ơn ông, ghi tên ông và người bạn ngư dân vào sổ hiện vật hiến tặng.
Trên đường về, ông thấy lòng nhẹ đi, và thấy ngồi trên xe khách cứ ngửi thấy mùi rong biển phảng phất.
Tiếng sóng ở tầng mười tám
Về đến căn hộ, ông Đạt lau sạch vệt muối trên kệ, giặt tấm rèm cửa, mở toang cửa sổ cho thoáng. Đêm ấy, ông ngủ một giấc dài, không nghe tiếng gì cả. Ông nghĩ mọi chuyện thế là xong.
Một tuần sau, người bạn ở bảo tàng gọi điện, giọng hơi lạ. Anh ấy bảo chiếc bình trong tủ kính khu trưng bày vẫn khô ráo, không có nước, không có gì. Nhưng nhân viên trực đêm của bảo tàng hỏi anh, người hiến tặng chiếc bình có phải sống gần biển không, vì trong sổ ghi địa chỉ ông ở thành phố mà họ cứ thấy lạ.
Ông Đạt hỏi vì sao. Người bạn ngập ngừng, rồi kể: đêm nào trong phòng lưu kho, chỗ để chiếc hộp ông dùng đựng bình, cũng đọng một vũng nước biển nhỏ, và trên mặt hộp có ghi địa chỉ căn hộ của ông.
Ông Đạt cúp máy, đứng giữa phòng khách. Đêm đó, ở tầng mười tám, cách biển gần trăm cây số, ông lại nghe tiếng sóng ì oạp vọng về. Lần này không phải từ kệ gốm. Mà từ ngay bên ngoài cửa căn hộ, như có ai đó vừa tìm được đường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đồ gốm dưới đáy biển hay bị vỏ hà bám kín?
Hà và nhiều sinh vật biển bám vào bề mặt cứng để sống. Hiện vật nằm lâu dưới đáy biển trở thành chỗ bám, lâu ngày bị phủ lớp vỏ dày. Việc làm sạch hiện vật cổ cần chuyên gia để không làm hỏng men gốm.
Ngư dân vớt được đồ cổ dưới biển thì nên làm gì?
Hiện vật dưới nước có thể là di sản văn hóa được pháp luật bảo vệ. Người phát hiện nên báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hóa để được hướng dẫn, không tự ý mua bán, và cung cấp thông tin vị trí phát hiện.
Vì sao gốm cũ lấy từ biển có thể hút ẩm?
Gốm có những lỗ rỗng rất nhỏ, ngâm lâu trong nước biển sẽ thấm muối. Khi đem lên bờ, muối trong xương gốm có thể hút ẩm từ không khí và kết tinh trên bề mặt, nên hiện vật biển thường phải được khử muối cẩn thận.
Sóng lừng là gì?
Sóng lừng là những con sóng dài, đều, lan truyền từ nơi có gió bão ở xa, có thể đến vùng biển đang lặng gió. Người đi biển gặp sóng lừng thấy thuyền bị nhấc lên hạ xuống dù mặt biển xung quanh khá êm.
Vì sao truyện ma về tàu đắm phổ biến ở các làng biển?
Biển chứa nhiều mất mát, nhiều con thuyền không trở về. Những câu chuyện về tàu đắm, tiếng gọi dưới sóng vừa thể hiện nỗi sợ, vừa là cách người làng biển tưởng nhớ những người đi biển không về.
