Tiệm đã đóng cửa, đèn đã tắt, vậy mà từ trong bóng tối sau quầy vẫn vang lên tiếng hạt bàn tính gảy lách cách, nhanh, gọn, đúng cái nhịp tay mà cả chợ từng nhận ra là của cha cô.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Truyện đêm nay là truyện hư cấu, cái chợ quận, tiệm tạp hóa và gia đình trong truyện đều do mình đặt ra. Truyện có một chút rợn, nhưng phần nhiều là chuyện của người sống với nhau. Mình kể nhé.
Chiếc bàn tính sau quầy
Bà Ngọc tiếp quản tiệm tạp hóa của cha khi đã ngoài năm mươi. Tiệm nằm ở dãy ki ốt cuối một cái chợ quận cũ, bán đủ thứ từ mắm muối, đường sữa đến chỉ khâu, cúc áo. Cha bà mở tiệm từ hồi còn trẻ, ngồi sau quầy bốn mươi năm, đến lúc nằm viện mới chịu rời ghế.
Cha mất rồi, bà Ngọc giữ tiệm vì không nỡ đóng. Bà tính tiền bằng điện thoại, ghi sổ bằng một cuốn vở kẻ ô. Chỉ có chiếc bàn tính của cha là bà để nguyên ở góc quầy. Bàn tính khung gỗ đen bóng, những hạt gỗ tròn đã mòn nhẵn, xỏ trên những que tre thẳng tắp.
Hồi bà còn bé, cả chợ biết tiếng bàn tính của cha bà. Ông gảy nhanh đến mức người mua chưa kịp đếm tiền, ông đã đọc xong tổng số. Tiếng hạt gỗ chạm nhau lách cách, gọn, dứt khoát, như tiếng mưa đá rơi trên mái tôn.
Bà Ngọc không biết gảy bàn tính. Cha chưa từng dạy, bà cũng chưa từng xin học.
Tiếng gảy trong đêm
Tiệm có một gác lửng, bà Ngọc thỉnh thoảng ngủ lại khi về muộn. Đêm đầu tiên nghe thấy, bà tưởng chuột. Nhưng chuột không chạy theo nhịp. Tiếng lách cách rõ ràng có nhịp, có lúc dồn dập, có lúc ngừng lại như người đang suy nghĩ, rồi gảy tiếp.
Bà soi đèn pin xuống. Chiếc bàn tính nằm im ở góc quầy, không có ai, không có chuột. Nhưng các hạt đã dịch chuyển, không còn xếp gọn về hai đầu như bà vẫn để, mà dừng lại ở những vị trí lộn xộn.
Đêm thứ hai, thứ ba, tiếng gảy vẫn vậy. Sáng nào các hạt cũng dừng ở đúng những vị trí ấy. Bà Ngọc chụp ảnh, mang ra hỏi ông bán đồng hồ ở ki ốt bên cạnh, người duy nhất còn lại trong chợ biết đọc bàn tính.
Ông xem ảnh, nhẩm một lúc, rồi đọc ra một con số: ba triệu bảy trăm hai mươi nghìn. Ông nhìn bà, hỏi tiệm có nợ ai số ấy không.
Cuốn sổ nợ trong hộp thiếc
Bà Ngọc lục tung tiệm. Cha bà ghi chép rất kỹ, nhưng toàn ghi những người nợ tiệm, những bà nội trợ mua chịu cuối tháng trả, những bác xe thồ lấy chai dầu ăn hẹn hôm sau. Không có dòng nào ghi tiệm nợ ai.
Mãi đến tuần sau, khi dọn cái tủ gỗ dưới gầm quầy, bà mới tìm thấy một hộp bánh bằng thiếc gỉ. Trong hộp là một cuốn sổ nhỏ, bìa đã mục, chỉ có một trang được viết. Trang ấy ghi ngày tháng từ hơn ba mươi năm trước, ghi tên một người là ông Tư bán gạo, ghi số tiền mượn để nhập hàng sau trận lụt năm ấy, và một dòng chữ nhỏ: chưa trả.
Bà Ngọc nhớ mang máng trận lụt năm đó. Nước ngập cả chợ, tiệm mất sạch hàng. Bà nhớ cha mất ngủ nhiều đêm, rồi bỗng một hôm tiệm có hàng lại. Bà chưa từng hỏi tiền ở đâu ra.
Ông bán đồng hồ bảo ông Tư bán gạo chuyển đi nơi khác từ lâu, sau trận lụt ấy ít lâu. Chắc cha bà tìm không ra người để trả, rồi năm tháng trôi qua, món nợ nằm lại trong hộp thiếc.
Đi tìm người bán gạo
Bà Ngọc không biết ông Tư có còn sống không. Bà hỏi khắp chợ, hỏi những người già nhất còn bán hàng, rồi hỏi đến hội những người bán hàng cũ của chợ. Một bà cụ bán trầu cau nhớ ra ông Tư có người con gái lấy chồng ở một huyện ven đô.
Bà Ngọc mất thêm ba tuần nữa mới tìm được. Ông Tư đã mất từ lâu. Người con gái của ông giờ cũng đã ngoài sáu mươi, bán một quán nước nhỏ đầu làng. Bà Ngọc kể lại mọi chuyện, trừ chuyện cái bàn tính. Bà sợ người ta nghĩ mình lẩn thẩn.
Bà mang theo số tiền đã quy theo giá gạo ngày nay, nhiều hơn con số trong sổ rất nhiều. Người con gái ông Tư nhất định không nhận phần thêm. Bà ấy kể, hồi ấy cha bà ấy cho mượn mà chẳng ghi giấy tờ gì, chỉ bảo khi nào có thì trả. Rồi gia đình bà chuyển đi gấp vì chuyện làm ăn, chẳng kịp báo ai.
Hai người đàn bà ngồi nói chuyện đến chiều. Cuối cùng, người con gái ông Tư chỉ nhận đúng ba triệu bảy trăm hai mươi nghìn, rồi bảo phần còn lại bà Ngọc cứ giữ, coi như cha hai bên đã xong chuyện với nhau.
Hạt cuối cùng về chỗ
Đêm đó bà Ngọc ngủ lại trên gác lửng tiệm. Gần nửa đêm, bà lại nghe tiếng bàn tính. Lần này không dồn dập. Từng hạt một được gảy về chỗ, chậm rãi, cẩn thận, từ hàng này sang hàng khác, như người ta dọn bàn sau một ngày làm việc dài.
Hạt cuối cùng chạm vào khung gỗ, kêu một tiếng tách nhỏ. Rồi im lặng. Bà Ngọc nằm trong bóng tối, nước mắt chảy ra hai bên thái dương, không biết vì sao.
Sáng ra, chiếc bàn tính nằm ở góc quầy, mọi hạt đều xếp gọn về hai đầu, thẳng tắp như chưa từng ai đụng tới. Từ hôm ấy, nó không tự gảy thêm lần nào nữa.
Bà Ngọc nhờ ông bán đồng hồ dạy mình gảy bàn tính. Bà học chậm, tay còn vụng. Nhưng thỉnh thoảng, những buổi chiều chợ vắng, người đi ngang tiệm lại nghe tiếng hạt gỗ lách cách từ sau quầy, và mấy bà cụ bán hàng lâu năm lại ngẩng lên, nghe một lúc, rồi mỉm cười.
Câu hỏi thường gặp
Bàn tính gảy thế nào?
Bàn tính có nhiều que dọc, mỗi que đại diện một hàng đơn vị, chục, trăm. Mỗi que có hạt trên và hạt dưới, người dùng gảy hạt về phía thanh ngang để biểu thị số. Người thạo có thể cộng trừ rất nhanh nhờ ghi nhớ các quy tắc gảy.
Ngày nay còn ai học bàn tính không?
Có, ở nhiều nơi bàn tính được dùng trong các lớp luyện tính nhẩm cho trẻ, gọi là toán trí tuệ, với lời giới thiệu là giúp rèn tập trung. Trong buôn bán thì bàn tính gần như đã được thay bằng máy tính và điện thoại.
Vì sao đồ gỗ hay kêu lách cách lúc ban đêm?
Gỗ co lại khi nhiệt độ giảm và độ ẩm thay đổi vào ban đêm, làm các mối ghép hay chi tiết nhỏ dịch chuyển và phát ra tiếng. Không gian yên tĩnh khiến những tiếng nhỏ này nghe rõ hơn nhiều so với ban ngày.
Chuyện vay mượn không giấy tờ ngày xưa phổ biến không?
Ở nhiều làng quê và chợ cũ, người ta vay mượn dựa trên chữ tín và quen biết, nhiều khi không giấy tờ. Ngày nay khi vay mượn, mọi người nên ghi rõ ràng để tránh hiểu lầm về sau.
Vì sao chuyện ma về món nợ chưa trả hay được kể?
Món nợ chưa trả là gánh nặng tâm lý lớn trong nhiều nền văn hóa, gắn với chữ tín và danh dự gia đình. Truyện ma về món nợ thường mang thông điệp nhắc người sống sống tử tế, sòng phẳng với nhau.
