Sống lại là điều ai cũng mong cho người thân, nhưng nếu được sống lại trong một thân xác không phải của mình thì đó là phúc hay là một kiểu ma ám khác?
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại truyện dân gian Hồn Trương Ba da hàng thịt, một truyện cổ nổi tiếng có nhiều dị bản, chứ không phải chuyện có thật. Truyện có hồn, có xác, có tiên, nhưng cười nhiều hơn sợ, và để lại một câu hỏi rất dài.
Người đánh cờ kiêu ngạo
Ngày xưa, ở một làng nọ có người tên là Trương Ba, nổi tiếng đánh cờ tướng giỏi nhất vùng. Khắp thiên hạ không ai địch nổi ông. Người xa tìm tới thách đấu, ván nào cũng thua. Lâu dần, Trương Ba sinh kiêu, nói rằng trên đời chẳng còn ai đáng làm đối thủ.
Một hôm đánh cờ thắng xong, ông vỗ bàn than rằng giá mà ông tiên Đế Thích trên trời xuống đây thì may ra mới đánh được một ván ra trò. Đế Thích trong truyện dân gian là vị tiên rất mê cờ.
Lời than ấy bay lên tới trời. Đế Thích nghe thấy, tò mò, hóa làm một ông già bình thường, xuống làng tìm Trương Ba. Hai người bày cờ dưới gốc cây. Lần đầu tiên trong đời, Trương Ba gặp một đối thủ khiến ông đổ mồ hôi.
Ván cờ kéo từ sáng tới chiều. Trương Ba nhận ra người trước mặt mình không phải người thường, liền sụp lạy. Đế Thích cười, không trách, lại quý cái tài của ông. Từ đó hai người thành bạn cờ, thỉnh thoảng Đế Thích lại xuống trần đánh với ông vài ván.
Nén hương của ông tiên
Trước khi về trời, Đế Thích đưa cho Trương Ba một nén hương, dặn rằng khi nào muốn gặp, hoặc có việc gì cần, cứ thắp hương lên là ông sẽ xuống ngay. Trương Ba cất nén hương lên bàn thờ, quý như vàng.
Ít năm sau, Trương Ba lâm bệnh rồi mất đột ngột. Có bản kể, nhất là bản về sau được dựng thành kịch, rằng ông mất không phải vì hết số mà vì quan nhà trời ghi nhầm sổ. Vợ ông thương chồng, khóc lóc, rồi nhớ tới nén hương, liền đem ra thắp.
Đế Thích xuống, nghe chuyện, thương bạn cờ, lên trời xin cho Trương Ba được sống lại. Trời thương người tài, bằng lòng trả hồn. Nhưng có một trở ngại: thân xác Trương Ba đã chôn cất được mấy ngày, không còn dùng được nữa.
Đế Thích nghĩ ngợi. Vừa đúng lúc ấy, ở làng bên có một anh hàng thịt vừa qua đời. Thân xác anh còn nguyên, khỏe mạnh, vạm vỡ. Đế Thích liền cho hồn Trương Ba nhập vào xác anh hàng thịt.
Một người, hai nhà
Anh hàng thịt ngồi dậy giữa lúc nhà mình đang làm ma. Cả nhà mừng rỡ, vợ anh ôm chồng khóc. Nhưng người vừa sống lại thì ngơ ngác, đứng dậy, không nhận ai, đi thẳng một mạch về nhà Trương Ba ở làng bên.
Về tới nơi, anh ta xưng là Trương Ba, gọi vợ Trương Ba là vợ mình, kể vanh vách chuyện nhà, chuyện ruộng, chuyện bàn cờ dưới gốc cây. Vợ Trương Ba nhìn người đàn ông to béo, mặt mũi xa lạ, sợ hãi không dám nhận.
Trong khi đó, vợ anh hàng thịt chạy sang đòi chồng. Hai người đàn bà giằng co một người đàn ông. Một bên nói thân xác này là chồng nhà mình, một bên nói người ở trong thân xác ấy mới là chồng nhà mình. Làng xóm kéo đến xem đông nghịt, người thì sợ, người thì bàn tán, người thì nhịn cười không nổi.
Không ai phân xử được, hai nhà đưa nhau lên quan.
Phiên xử của quan
Quan nghe hai bên trình bày, gãi đầu. Xưa nay xử kiện đất, kiện nợ, chứ chưa ai xử kiện hồn với xác. Nghĩ một lúc, quan ra cách thử.
Trong nhiều bản kể, quan bảo người đàn ông làm một việc của nghề hàng thịt. Anh ta lóng ngóng, cầm dao không quen tay, không làm nổi những việc mà anh hàng thịt xưa nay làm thoăn thoắt. Rồi quan bày một bàn cờ. Người đàn ông ngồi xuống, tay đi quân như gió, nước nào cũng hiểm, cả công đường phải trầm trồ.
Quan phán: người này da là da hàng thịt, nhưng hồn là hồn Trương Ba. Mà người ta sống bằng hồn chứ không sống bằng da. Thế là xử cho người đàn ông về với nhà Trương Ba. Vợ anh hàng thịt đành ra về, có bản kể quan còn cho bà chút tiền để an ủi.
Từ đó, dân gian mới có câu hồn Trương Ba, da hàng thịt. Ban đầu câu ấy chỉ để cười một chuyện oái oăm. Về sau, người ta dùng nó để nói những gì bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo.
Câu hỏi còn lại sau tiếng cười
Truyện dân gian kết thúc ở phiên xử, vui vẻ và gọn gàng. Nhưng người đời sau đọc lại thì thấy trong cái kết ấy một nỗi bất an. Một linh hồn sống trong thân xác người khác, liệu có thật sự vẫn là chính mình mãi được không?
Nhà viết kịch Lưu Quang Vũ đã viết vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt từ chính câu hỏi ấy. Trong vở kịch, thân xác anh hàng thịt dần lấn át linh hồn ông Trương Ba hiền lành: ông thấy mình thèm ăn hơn, nóng nảy hơn, vụng về với cây cảnh, làm vợ con xa lạ. Cuối cùng, ông chọn trả lại thân xác, xin được là chính mình trọn vẹn.
Đó là lý do truyện này được xếp cạnh những truyện ma. Không có bóng trắng, không có tiếng khóc đêm, nhưng có một thứ đáng sợ hơn: cảm giác người thân yêu trở về mà không còn là người ấy, hoặc chính mình đang dần không còn là mình.
Lần tới nếu bạn thấy một bàn cờ tướng bày dưới gốc cây đầu làng, hai chén trà nguội, có thể bạn sẽ nghĩ tới ông Trương Ba và người bạn cờ trên trời, và tự hỏi điều gì làm nên một con người.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Hồn Trương Ba da hàng thịt có nguồn gốc từ đâu?
Đây là truyện cổ dân gian Việt Nam lưu truyền bằng miệng, có nhiều dị bản khác nhau về chi tiết phiên xử và số phận người vợ anh hàng thịt. Truyện thuộc nhóm truyện cười và truyện kỳ ảo, phổ biến tới mức sinh ra một thành ngữ được dùng rộng rãi.
Đế Thích trong truyện là ai?
Trong truyện dân gian Việt Nam, Đế Thích được hình dung như một vị tiên trên trời rất mê cờ. Tên gọi này có gốc từ Phật giáo, chỉ vị trời đứng đầu cõi trời Đao Lợi, nhưng truyện dân gian đã Việt hóa thành một ông tiên gần gũi, tốt bụng.
Thành ngữ hồn Trương Ba da hàng thịt nghĩa là gì?
Thành ngữ chỉ sự không thống nhất giữa bên trong và bên ngoài, giữa tâm hồn và thể xác, hoặc một thứ được chắp vá từ hai phần không hợp nhau. Người ta còn dùng nó để nói về những thay đổi chỉ đổi vỏ mà không đổi ruột.
Vì sao truyện mượn xác hoàn hồn làm người ta bất an?
Con người nhận ra nhau qua cả gương mặt lẫn tính cách. Khi hai thứ ấy tách rời, não không biết nên tin vào đâu, sinh ra cảm giác kỳ quái và khó chịu. Nhiều truyện ma trên thế giới khai thác chính cảm giác này: người quen mà không còn là người quen.
Vở kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt khác truyện dân gian thế nào?
Truyện dân gian dừng ở phiên xử vui vẻ. Vở kịch của Lưu Quang Vũ đi tiếp, kể chuyện linh hồn phải sống chung với một thân xác không phải của mình, và đặt câu hỏi về việc sống đúng là mình. Vở kịch được dàn dựng nhiều lần và đưa vào chương trình học.
