Trong cửa hàng đồ cổ, cả một hàng búp bê sứ ngồi ngay ngắn trên kệ, đôi mắt thuỷ tinh long lanh, và bạn có cảm giác rất rõ là khi mình quay lưng đi, cả hàng búp bê ấy đều đang nhìn theo.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Búp bê bị ám là một đề tài quen thuộc trong truyện ma và phim kinh dị. Hôm nay mình không kể chuyện búp bê ma, mà giải thích vì sao những thứ gần giống người lại có thể làm mình thấy rờn rợn đến thế.
Thung lũng kỳ lạ là gì
Hơn nửa thế kỷ trước, một kỹ sư người máy người Nhật tên là Masahiro Mori đưa ra một ý tưởng. Ông cho rằng khi một người máy càng giống người, ta càng thấy thiện cảm với nó, nhưng chỉ tới một mức nhất định.
Khi người máy giống người tới mức gần như thật mà vẫn còn những điểm sai sai, thiện cảm của ta bỗng tụt xuống thành cảm giác khó chịu, rợn người. Rồi khi nó giống người hoàn toàn, thiện cảm lại tăng trở lại.
Nếu vẽ thành đồ thị, chỗ tụt xuống ấy trông như một cái thung lũng, nên ông gọi nó là thung lũng kỳ lạ. Tên gọi này nay được dùng rộng rãi trong ngành người máy, hoạt hình, trò chơi điện tử.
Ban đầu đó chỉ là một ý tưởng dựa trên quan sát. Về sau, nhiều nhà khoa học đã làm thí nghiệm để kiểm chứng, và kết quả cho thấy hiện tượng này có thật ở một mức độ nào đó, nhưng hình dạng chính xác của thung lũng và nguyên nhân của nó vẫn đang được tranh luận.
Gần giống mà không giống
Bộ não người được rèn luyện cực kỳ kỹ để đọc khuôn mặt. Mình nhận ra cảm xúc qua một cái nhíu mày, nhận ra người quen giữa đám đông, nhận ra ai đó đang mệt qua ánh mắt.
Khi nhìn một con búp bê sứ, não nhận ra đây là một khuôn mặt người, và lập tức chờ đợi những gì một khuôn mặt người sẽ làm: chớp mắt, cử động cơ mặt, hướng mắt theo mình. Nhưng những điều ấy không xảy ra.
Đôi mắt thuỷ tinh sáng long lanh nhưng không chớp, làn da quá trơn láng, nụ cười đông cứng. Sự lệch nhau giữa cái não chờ đợi và cái mắt thấy tạo ra cảm giác bất an.
Một giả thuyết cho rằng đó là sự bối rối của não khi không xếp được thứ trước mặt vào ô nào: là người hay là đồ vật. Thứ gì không rõ ràng thì não thường xếp vào loại cần dè chừng.
Những giả thuyết khác
Có giả thuyết liên hệ cảm giác rợn người này với cách tổ tiên ta né tránh người bệnh hay xác chết. Một khuôn mặt gần như người nhưng thiếu sức sống, da nhợt, ánh mắt vô hồn, có thể kích hoạt bản năng tránh xa những thứ có nguy cơ lây bệnh hay liên quan tới cái chết.
Có giả thuyết khác nói rằng những thứ giống người khiến ta vô thức tự hỏi chúng có suy nghĩ, có cảm xúc không. Khi không trả lời được, ta thấy bất an.
Lại có những nhà nghiên cứu cho rằng cảm giác này phụ thuộc nhiều vào văn hoá và kinh nghiệm. Người lớn lên cùng nhiều người máy, nhân vật hoạt hình ba chiều có thể ít bị ảnh hưởng hơn.
Mình nói rõ: đây là những giả thuyết, chưa có giả thuyết nào được chấp nhận rộng rãi là lời giải duy nhất. Có thể nhiều yếu tố cùng góp phần.
Vì sao búp bê hay bị ám trong truyện
Từ hiểu biết này, dễ hiểu vì sao búp bê, tượng sáp, ma nơ canh, con rối thường xuất hiện trong truyện ma. Chúng đã sẵn có chút rờn rợn, nhà văn chỉ cần thêm một chi tiết nhỏ như đôi mắt đổi hướng hay vị trí thay đổi là đủ.
Búp bê cũ còn mang theo dấu vết của thời gian: lớp sứ nứt, tóc rối, váy ố vàng. Chúng gợi nhắc về những đứa trẻ đã từng chơi với chúng, giờ đã lớn hay đã đi đâu mất. Đồ vật có ký ức luôn là chất liệu tốt cho câu chuyện.
Chuyện búp bê dường như đổi chỗ trong đêm cũng có những lời giải bình thường: người trong nhà chạm vào mà quên, mèo nhảy lên kệ, rung động làm búp bê nghiêng đi, hoặc đơn giản là trí nhớ của mình về vị trí cũ không chính xác.
Còn cảm giác búp bê nhìn theo mình, ta đã nói nhiều ở các tập trước: mắt vẽ hay mắt thuỷ tinh nhìn thẳng ra trước sẽ trông như nhìn theo mình từ mọi góc.
Bài học cho thời người máy
Thung lũng kỳ lạ không chỉ là chuyện truyện ma. Các nhà thiết kế người máy, nhân vật hoạt hình, trợ lý ảo trên màn hình đều phải tính tới nó. Nhiều nhà thiết kế chọn làm người máy dễ thương kiểu hoạt hình thay vì cố làm thật giống người, để tránh rơi vào thung lũng.
Khi công nghệ tạo hình ảnh, giọng nói giống người ngày càng phát triển, câu hỏi càng trở nên quan trọng: chúng ta sẽ cảm thấy thế nào khi những thứ gần như người xuất hiện quanh mình mỗi ngày.
Có thể sau một thời gian, con người sẽ quen dần. Cũng có thể cảm giác rờn rợn ấy sẽ giúp ta tỉnh táo, nhận ra đâu là người thật, đâu là sản phẩm của máy móc.
Còn với những con búp bê sứ trên kệ, nếu thấy rợn, bạn cứ thử nhìn chúng như những tác phẩm thủ công tinh xảo của một thời. Nỗi sợ không biến mất hoàn toàn, nhưng sự tò mò sẽ chiếm phần nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thung lũng kỳ lạ là gì?
Là hiện tượng khi một thứ như người máy, búp bê giống người tới mức gần như thật mà vẫn có điểm sai sai, ta thấy rợn người thay vì thiện cảm.
Ai đưa ra khái niệm thung lũng kỳ lạ?
Kỹ sư người máy người Nhật Masahiro Mori đưa ra ý tưởng này từ hơn nửa thế kỷ trước. Về sau nhiều thí nghiệm đã tìm hiểu thêm.
Vì sao búp bê sứ trông đáng sợ?
Não nhận ra khuôn mặt người và chờ những cử động của người, nhưng búp bê không chớp mắt, không đổi nét mặt. Sự lệch nhau ấy gây cảm giác bất an.
Đã có lời giải chắc chắn cho thung lũng kỳ lạ chưa?
Chưa. Có nhiều giả thuyết như não bối rối khi phân loại, bản năng tránh bệnh tật hay ảnh hưởng của văn hoá. Có thể nhiều yếu tố cùng góp phần.
Vì sao búp bê dường như đổi chỗ?
Thường do người trong nhà chạm vào mà quên, vật nuôi, rung động, hoặc trí nhớ về vị trí cũ không chính xác.
