Bạn cầm đầu sợi dây, quả nặng nhỏ treo lơ lửng, tay giữ thật yên, rồi hỏi thầm một câu, và quả nặng bắt đầu đung đưa, mỗi lúc một rõ, như có ai vô hình đang trả lời.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Con lắc tự trả lời, bàn tự quay, đồng xu trên bàn cầu cơ tự trượt là những chuyện đã làm bao thế hệ rùng mình. Hôm nay mình kể cho bạn nghe một phát hiện khoa học đã có từ hơn một trăm năm, giải thích vì sao bàn tay có thể cử động mà chủ nhân của nó không hề hay biết.
Cơ bắp nghe theo ý nghĩ
Khi mình nghĩ tới một chuyển động, não đã bắt đầu chuẩn bị cho chuyển động ấy, dù mình không có ý định làm. Những tín hiệu rất nhỏ được gửi tới cơ bắp, tạo ra những cử động li ti mà mình không cảm nhận được.
Hiện tượng này có tên là hiệu ứng ý vận, nghĩa là ý nghĩ dẫn tới vận động. Thuật ngữ được một nhà sinh lý học người Anh tên là William Carpenter đặt ra vào giữa thế kỷ mười chín.
Bạn có thể đã thấy nó trong đời thường. Khi xem một cầu thủ sút phạt, nhiều người vô thức co chân. Khi xem ai đó sắp ngã, người xem nghiêng người như muốn đỡ. Khi nghĩ tới việc ăn chanh, miệng tiết nước bọt.
Điều đáng nói là người làm thật sự không biết mình đang cử động. Họ hoàn toàn thành thật khi nói rằng tay mình đứng yên.
Con lắc khuếch đại cử động nhỏ
Con lắc dây là một dụng cụ rất nhạy. Một cử động rất nhỏ ở các ngón tay, nhỏ tới mức không ai nhìn thấy, cũng đủ đẩy quả nặng lệch đi một chút. Và nếu những cử động nhỏ ấy lặp lại theo nhịp, quả nặng sẽ đung đưa càng lúc càng mạnh.
Khi người cầm hỏi một câu và trong đầu có sẵn ý nghĩ về câu trả lời, chẳng hạn đung đưa dọc là có, đung đưa ngang là không, cơ bắp sẽ vô thức tạo ra những cử động theo đúng hướng ấy.
Kết quả là con lắc trả lời đúng điều người cầm đang mong đợi hay đang sợ hãi. Nó không đọc được điều gì người cầm không biết.
Bạn có thể tự thử ngay ở nhà: cầm con lắc, nhìn chằm chằm và nghĩ thật kỹ tới chuyển động theo vòng tròn. Rất có thể sau một lúc con lắc sẽ quay vòng tròn, dù bạn tin chắc tay mình đứng yên.
Thí nghiệm bàn quay của Faraday
Giữa thế kỷ mười chín, ở châu Âu rộ lên phong trào ngồi quanh bàn, đặt tay lên mặt bàn và chờ bàn tự quay, tự nghiêng để trả lời. Nhiều người tin đó là sức mạnh của hồn ma hay một năng lượng bí ẩn.
Nhà khoa học Michael Faraday, người nổi tiếng với những phát minh về điện từ, đã quyết định kiểm tra. Ông thiết kế một dụng cụ đặt giữa bàn tay người tham gia và mặt bàn, có thể cho thấy ai đang đẩy cái gì.
Kết quả cho thấy chính bàn tay của người tham gia đang đẩy bàn, dù họ không hề có ý định. Khi người tham gia được nhìn thấy chỉ báo cho biết tay mình đang đẩy, chuyển động của bàn giảm hẳn.
Thí nghiệm ấy là một ví dụ đẹp về cách khoa học kiểm chứng một hiện tượng bí ẩn: không chế giễu, không kết luận vội, mà thiết kế một phép thử công bằng.
Khi nhiều bàn tay cùng đặt lên
Bàn cầu cơ là một trò mà nhiều người cùng đặt tay lên một đồng xu hay một miếng gỗ nhỏ trên tấm bảng có chữ cái. Miếng gỗ trượt đi, ghép thành chữ, như có ai đang đánh vần.
Hiệu ứng ý vận giải thích được hiện tượng này, và nó còn mạnh hơn khi có nhiều người. Mỗi người đóng góp một chút cử động vô thức, không ai cảm thấy mình đang đẩy, ai cũng tin người khác hoặc một thế lực khác đang điều khiển.
Đã có những phép thử bịt mắt người chơi mà không cho họ biết, rồi xoay tấm bảng đi. Khi đó, miếng gỗ vẫn di chuyển nhưng tới những vị trí chữ cái cũ trên tấm bảng, tạo ra những chữ vô nghĩa. Điều này cho thấy chuyển động đến từ người chơi chứ không từ thứ gì khác.
Mình không khuyến khích chơi những trò như vậy, không phải vì sợ ma, mà vì không khí căng thẳng và những câu trả lời rợn người có thể làm người chơi, nhất là trẻ em và người dễ lo âu, sợ hãi kéo dài.
Bài học về sự thành thật của não
Điều thú vị nhất của hiệu ứng ý vận là nó xảy ra với những người hoàn toàn thành thật. Họ không lừa ai, họ thật sự không biết mình đang cử động.
Nó cho thấy giữa ý nghĩ và hành động có một vùng mà mình không kiểm soát và không nhận ra. Cơ thể đôi khi biết trước, làm trước, trong khi phần ý thức vẫn đứng ngoài quan sát.
Vì vậy, khi đánh giá một hiện tượng lạ, sự chân thành của người chứng kiến là cần nhưng chưa đủ. Phải có thêm một phép thử công bằng như thí nghiệm của Faraday.
Lần tới thấy một con lắc tự đung đưa, bạn có thể mỉm cười và nghĩ: đó không phải là một bàn tay vô hình, mà là bàn tay của chính người cầm, đang trung thực một cách kỳ lạ với những gì họ đang nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng ý vận là gì?
Là khi ý nghĩ về một chuyển động khiến cơ bắp tạo ra những cử động rất nhỏ mà người đó không hề nhận ra.
Vì sao con lắc dây tự đung đưa?
Những cử động li ti vô thức ở ngón tay được con lắc khuếch đại. Người cầm nghĩ tới câu trả lời nào thì con lắc thường đung đưa theo hướng ấy.
Faraday đã chứng minh điều gì về bàn quay?
Ông dùng một dụng cụ cho thấy chính tay người tham gia đang đẩy bàn dù họ không có ý định. Khi họ thấy chỉ báo, chuyển động của bàn giảm hẳn.
Bàn cầu cơ có tự di chuyển không?
Các thí nghiệm cho thấy chuyển động đến từ cử động vô thức của người chơi. Khi bịt mắt và xoay bảng, chữ ghép ra trở nên vô nghĩa.
Người chơi có cố tình đẩy không?
Thường là không. Hiệu ứng ý vận xảy ra với cả người hoàn toàn thành thật, họ thật sự không biết tay mình đang cử động.
