Đêm ấy, mỗi lần con sóng vỡ trên bờ, nó toả ra một dải ánh sáng xanh lam rồi tan dần, và dấu chân bạn để lại trên cát ướt cũng lấp lánh như có ai rắc tro sao.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã. Ngư dân ở nhiều vùng biển từng kể về biển ma, nước sáng lên trong đêm, chèo đi đến đâu nước lóe sáng tới đó. Hôm nay mình sẽ giới thiệu bạn với những sinh vật bé nhỏ đang tạo ra ánh sáng ấy.
Biển sáng lên mỗi khi bị chạm
Hiện tượng biển phát sáng thường được nhìn thấy vào những đêm tối, không trăng, ở những vùng nước có nhiều sinh vật phù du. Ánh sáng không đều khắp mặt biển, mà loé lên ở chỗ nước bị khuấy động.
Con sóng vỡ trên bờ tạo một vệt sáng chạy dài theo đỉnh sóng. Mái chèo khuấy nước để lại vệt sáng phía sau. Cá bơi qua tạo những đường sáng lấp lánh như sao băng dưới nước. Người lội xuống thấy chân mình viền sáng.
Cát ướt ở mép nước, khi bị giẫm lên, cũng có thể lóe sáng thành những đốm nhỏ, vì sinh vật phát sáng mắc lại trong cát.
Với người chưa từng biết, cảnh tượng ấy vừa đẹp vừa rợn. Nước biển vốn đen trong đêm, bỗng như có hàng nghìn đốm lửa ma bừng lên rồi tắt.
Có những đêm ánh sáng mạnh đến mức thấy rõ cả bọt sóng sáng xanh từ xa trăm mét. Có những đêm chỉ lác đác vài đốm khi bạn quẫy chân. Cùng một bãi biển, mỗi năm, mỗi tuần, cảnh tượng có thể khác hẳn nhau.
Những ngọn đèn tí hon trong nước
Thủ phạm phổ biến nhất là một nhóm sinh vật đơn bào sống trôi nổi trong nước biển, thuộc nhóm tảo hai roi. Mỗi con nhỏ đến mức mắt thường gần như không thấy, nhưng khi chúng tụ tập đông đúc, ánh sáng của chúng cộng lại thành cả một vùng biển sáng.
Giống như nấm phát sáng ở tập trước, chúng tạo ra ánh sáng bằng phản ứng hoá học trong tế bào. Điểm đặc biệt là ánh sáng chỉ bật lên khi màng tế bào bị biến dạng do nước chuyển động mạnh.
Nghĩa là chúng phát sáng như một phản xạ khi bị khuấy, chạm, va đập. Đó là lý do biển chỉ sáng ở chỗ sóng vỡ, chỗ có người lội, chỗ có cá bơi.
Ngoài nhóm tảo này, một số loài giáp xác nhỏ, sứa và các sinh vật biển khác cũng có thể góp phần tạo ánh sáng, tuỳ vùng biển.
Vì sao chúng phát sáng khi bị khuấy
Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ là ánh sáng giống như một chuông báo động. Khi một con vật nhỏ đang ăn những sinh vật phù du này, ánh sáng loé lên có thể làm kẻ ăn giật mình, hoặc thu hút những con vật lớn hơn đến ăn chính kẻ ăn ấy.
Giả thuyết này được gọi vui là chuông báo trộm. Ánh sáng không bảo vệ trực tiếp, nhưng nó làm kẻ săn mồi trở nên dễ thấy với những kẻ săn mồi lớn hơn.
Giả thuyết ấy có những bằng chứng ủng hộ từ các thí nghiệm, nhưng như nhiều câu hỏi về tiến hoá, vẫn còn chỗ để bàn thêm.
Điều chắc chắn là ánh sáng ấy không nhắm vào con người. Chúng ta chỉ tình cờ là kẻ khuấy nước lớn nhất mà chúng từng gặp.
Có một chi tiết thú vị nữa là nhiều loài tảo phát sáng mạnh vào ban đêm và gần như tắt hẳn vào ban ngày, theo nhịp sinh học riêng. Ban ngày có khuấy nước đến mấy, bạn cũng khó thấy chúng sáng.
Biển sáng và những điều cần lưu ý
Ánh sáng biển đẹp, nhưng đôi khi nó đi kèm hiện tượng tảo nở hoa, khi sinh vật phù du sinh sôi quá nhiều. Ban ngày, vùng nước ấy có thể đổi màu đỏ, nâu hay xanh đục.
Một số đợt tảo nở hoa có thể làm giảm dưỡng khí trong nước, ảnh hưởng tới cá và sinh vật biển. Một số loại tảo có thể gây kích ứng da hoặc liên quan tới độc tố tích tụ trong hải sản.
Vì vậy, khi thấy biển phát sáng, cứ thoải mái ngắm từ bờ hay nhúng chân nhẹ nhàng. Nhưng nếu ban ngày nước đổi màu bất thường, có mùi lạ, hay cơ quan địa phương có cảnh báo, hãy hạn chế tắm và làm theo hướng dẫn.
Bơi biển ban đêm luôn nguy hiểm hơn ban ngày, kể cả khi biển đẹp đến mấy. Không bơi một mình, không bơi xa bờ, không bơi khi đã uống rượu bia.
Ngắm biển ma bằng đôi mắt mới
Trong nhiều thế kỷ, thuỷ thủ và ngư dân đã ghi chép về biển sáng. Có người coi đó là điềm lành, có người coi là điềm dữ, có người gắn nó với linh hồn người chết trên biển.
Ngày nay, nhiều du khách đi rất xa chỉ để được thấy biển sáng một lần. Những đêm như vậy không báo trước, phụ thuộc vào nhiệt độ nước, dòng chảy, mùa trong năm và vận may.
Nếu một đêm nào đó ở biển, bạn thấy con sóng loé lên màu xanh, hãy tắt đèn điện thoại, chờ mắt quen với bóng tối, rồi khẽ khuấy nước bằng tay. Bạn sẽ thấy những ngọn đèn tí hon bừng sáng quanh từng ngón tay mình.
Và khi ấy, biển ma trong lời kể của ông bà sẽ trở thành một trong những kỷ niệm đẹp nhất mà biển từng tặng bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nước biển phát sáng ban đêm?
Do các sinh vật phù du nhỏ li ti, phổ biến nhất là một nhóm tảo đơn bào, phát quang sinh học khi nước bị khuấy động. Khi chúng tập trung đông, cả vùng nước như sáng lên.
Biển phát sáng có nguy hiểm không?
Bản thân ánh sáng không nguy hiểm. Tuy nhiên đôi khi nó đi kèm tảo nở hoa, có thể gây kích ứng da hoặc ảnh hưởng hải sản, nên cần để ý cảnh báo của địa phương.
Vì sao tảo chỉ phát sáng khi bị khuấy?
Ánh sáng được kích hoạt khi màng tế bào bị biến dạng do nước chuyển động. Một giả thuyết cho rằng đây là cách làm kẻ săn mồi lộ diện trước những con vật lớn hơn.
Khi nào dễ thấy biển phát sáng?
Thường vào những đêm tối không trăng, ở vùng nước có nhiều sinh vật phù du, vào mùa nước ấm. Hiện tượng không báo trước và thay đổi theo từng năm.
Có nên bơi khi biển phát sáng không?
Bơi biển ban đêm luôn nhiều rủi ro hơn ban ngày. Có thể ngắm từ bờ hay nhúng chân ở mép nước, không bơi một mình, không bơi xa bờ.
