Trong cơn giông, một quả cầu sáng to bằng quả bưởi lơ lửng trôi qua khung cửa sổ, lượn chậm giữa gian phòng, rồi biến mất với một tiếng nổ nhỏ, để lại mùi khét.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này là tập giải mã, nhưng mình nói trước là một tập giải mã chưa trọn. Sét hòn là một trong số ít hiện tượng tự nhiên mà khoa học hiện đại vẫn chưa có lời giải thống nhất, và mình sẽ kể cho bạn nghe chính xác những gì ta biết và chưa biết.
Những gì người chứng kiến kể lại
Lời kể về sét hòn có từ rất lâu, ở nhiều nước khác nhau. Người chứng kiến mô tả những quả cầu sáng, thường to cỡ quả cam đến quả bóng, màu trắng, vàng, cam, đỏ hay xanh, xuất hiện trong hoặc ngay sau một cơn giông.
Quả cầu có thể lơ lửng, trôi chậm theo chiều ngang, có khi đi xuyên qua cửa sổ hay ống khói vào trong nhà. Nó tồn tại vài giây, lâu nhất trong các lời kể là cỡ chục giây, rồi biến mất lặng lẽ hoặc với một tiếng nổ.
Nhiều người kể có tiếng rít, mùi khét như mùi lưu huỳnh hay mùi khí sau sét. Có lời kể về những vết cháy nhỏ, thiết bị điện bị hỏng sau khi quả cầu đi qua.
Vì quá kỳ lạ và hiếm gặp, sét hòn trong một thời gian dài bị nhiều nhà khoa học nghi ngờ, coi là ảo giác hay lời kể phóng đại. Nhưng số lượng nhân chứng, trong đó có cả nhà khoa học và phi công, khiến nó dần được công nhận là một hiện tượng có thật cần nghiên cứu.
Lần ghi hình hiếm hoi
Khó khăn lớn nhất là không ai biết trước sét hòn sẽ xuất hiện ở đâu, lúc nào, nên gần như không thể chuẩn bị máy móc để đo.
Một bước ngoặt đến vào năm hai nghìn không trăm mười hai, khi một nhóm nhà nghiên cứu Trung Quốc đang ghi hình sét trên một vùng cao nguyên đã tình cờ ghi được hình ảnh và quang phổ của một quả cầu sáng xuất hiện ngay sau một tia sét đánh xuống đất.
Theo công bố của họ, quang phổ cho thấy dấu hiệu của các nguyên tố có trong đất như silic, sắt và can xi. Đây là một trong những dữ liệu đo đạc hiếm hoi về sét hòn trong tự nhiên.
Kết quả ấy ủng hộ một giả thuyết đã có từ trước, nhưng một lần ghi hình chưa đủ để khẳng định cho mọi trường hợp sét hòn, và các nhà khoa học vẫn thận trọng.
Các giả thuyết đang được bàn
Giả thuyết hơi silic cho rằng khi sét đánh xuống đất, nhiệt độ cực cao làm bốc hơi silic trong đất. Hơi này kết tụ thành những hạt rất nhỏ lơ lửng, cháy chậm khi gặp dưỡng khí, tạo ra quả cầu sáng. Lần ghi hình năm hai nghìn không trăm mười hai được nhiều người coi là phù hợp với giả thuyết này.
Một số giả thuyết khác liên quan tới plasma, tức không khí bị ion hoá, được giữ ổn định bởi từ trường hay cấu trúc đặc biệt. Có giả thuyết liên quan tới vi sóng sinh ra trong tia sét.
Những giả thuyết này đều giải thích được một phần lời kể, nhưng chưa giải thích được hết, chẳng hạn chuyện quả cầu đi xuyên qua kính cửa sổ mà kính không vỡ, hay xuất hiện bên trong máy bay.
Các phòng thí nghiệm đã tạo ra được những quả cầu sáng nhân tạo tồn tại trong thời gian rất ngắn, giúp kiểm tra từng giả thuyết. Nhưng chưa có thí nghiệm nào tái tạo được trọn vẹn sét hòn như lời kể.
Sét hòn và những câu chuyện ma
Một quả cầu lửa trôi chậm trong nhà giữa đêm giông, rồi biến mất không dấu vết, là chất liệu hoàn hảo cho truyện ma. Ở nhiều nơi, người ta từng coi đó là hồn ma, quỷ lửa, điềm báo tai hoạ.
Một số câu chuyện về lửa ma bay vào nhà, đốm lửa đi dọc đường dây điện trong cơn mưa giông có thể bắt nguồn từ sét hòn hoặc từ phóng điện của đường dây bị sét đánh.
Cũng có những trường hợp người ta nhầm sét hòn với những thứ khác như đèn trời, pháo hoa, ánh sáng phản chiếu, hoặc ảo ảnh trên võng mạc sau khi nhìn tia sét quá sáng.
Vì vậy, các nhà nghiên cứu phải xét kỹ từng lời kể, phân biệt cái gì có thể là sét hòn, cái gì chỉ là nhầm lẫn.
Giữ an toàn khi trời giông
Sét hòn hiếm gặp, nhưng sét thường thì rất phổ biến ở Việt Nam, nhất là mùa mưa. Những nguyên tắc an toàn với sét cũng là cách bảo vệ bạn trước mọi hiện tượng điện trong cơn giông.
Khi có giông, hãy vào nhà, tránh đứng ngoài đồng trống, dưới gốc cây đơn độc, trên mái nhà hay gần cột điện. Trong nhà, tránh chạm vào thiết bị điện đang cắm, tránh tắm và đứng gần vòi nước kim loại khi sét đang đánh gần.
Nếu thấy một quả cầu sáng lạ, đừng tiến lại gần hay cố chạm vào nó. Hãy giữ khoảng cách, và nếu an toàn, ghi lại thời gian, nơi chốn, mô tả. Những lời kể chi tiết như vậy có giá trị với các nhà nghiên cứu.
Sét hòn nhắc ta rằng bầu trời vẫn còn giữ những bí mật. Và việc nói thẳng là chưa biết, thay vì vội gán cho ma hay bịa ra một lời giải chắc nịch, chính là tinh thần của khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Sét hòn có thật không?
Có nhiều lời kể từ nhân chứng đáng tin cậy và ít nhất một lần được ghi hình, đo quang phổ. Giới khoa học coi đây là hiện tượng có thật, nhưng cơ chế vẫn chưa được giải thích thống nhất.
Giả thuyết hơi silic về sét hòn là gì?
Giả thuyết cho rằng sét đánh xuống đất làm bốc hơi silic, hơi này kết thành hạt nhỏ lơ lửng và cháy chậm khi gặp dưỡng khí, tạo ra quả cầu sáng. Đây là một trong những giả thuyết được quan tâm nhiều.
Sét hòn tồn tại bao lâu?
Theo các lời kể, thường chỉ vài giây, hiếm khi tới chục giây. Nó có thể biến mất lặng lẽ hoặc với một tiếng nổ nhỏ.
Gặp sét hòn thì nên làm gì?
Giữ khoảng cách, không chạm vào, không đuổi theo. Tuân thủ nguyên tắc an toàn khi có giông và nếu an toàn thì ghi lại thời gian, nơi chốn, hình dạng.
Vì sao sét hòn khó nghiên cứu?
Vì nó hiếm gặp, xuất hiện ngẫu nhiên, tồn tại rất ngắn, nên gần như không thể đặt sẵn máy móc để đo. Phần lớn dữ liệu đến từ lời kể của nhân chứng.
