Thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề, câu ấy trẻ con làng nào cũng thuộc trước cả khi biết đọc, và đứa nào đi ngang gốc gạo bến sông lúc trời nhá nhem cũng bất giác bước nhanh hơn.
Chào bạn, đây là Chuyện Ma. Tập này mình kể lại những lời truyền dân gian về cây đa, cây gạo, thông qua lời kể của một ông cụ do mình hư cấu. Đây là truyền thuyết và quan niệm dân gian, không phải chuyện có thật, và cuối tập mình sẽ giải thích vì sao những cây này lại mang nhiều chuyện như vậy.
Ông cụ dưới gốc đa
Đầu làng có một cây đa cổ thụ, thân rộng tới mức năm sáu người ôm không xuể, rễ phụ buông xuống thành những cột gỗ nâu sẫm. Dưới gốc có một ngôi miếu nhỏ, trước miếu là bãi đất bằng, chiều chiều người làng ra ngồi hóng mát. Ông Tư, người già nhất xóm, ngày nào cũng ngồi ở đó.
Trẻ con trong làng hay xúm quanh ông nghe kể chuyện. Ông bảo, cây đa này có từ hồi chưa có làng. Người đầu tiên tới đây khai hoang đã thấy nó đứng sẵn. Người ta dựng miếu dưới gốc, coi cây là nơi thần làng ngự. Không ai dám chặt một cành, dù cành đa vươn sát mái đình.
Ông kể, những đêm trăng, có người đi qua thấy dưới gốc đa có mấy ông già mặc áo the ngồi đánh cờ, đến gần thì không còn ai, chỉ có bàn cờ vẽ trên mặt đất. Ông kể, có năm làng mất mùa, người ta thấy cây đa tự rụng hết lá giữa mùa hè, rồi sang năm lại xanh tốt, mùa màng bội thu.
Những chuyện về cây đa đều hiền. Thần cây đa là thần che chở. Nhưng khi bọn trẻ hỏi về cây gạo ngoài bến sông, ông Tư im một lúc, rồi hạ giọng.
Gốc gạo bến sông
Ngoài bến sông có một cây gạo già, cao vượt hẳn lũy tre, thân đầy gai, cành khẳng khiu. Mùa đông cây trụi lá, chỉ còn những cành đen vươn lên trời xám như những cánh tay gầy. Tháng ba, cây trổ hoa đỏ rực cả một góc trời, đẹp tới nao lòng.
Nhưng người làng bảo, cây gạo là chỗ ma ở. Ông Tư kể, ngày xưa chưa có đèn điện, đêm khuya đi qua gốc gạo hay nghe tiếng cười khanh khách trên cao, có người thấy bóng trắng đứng tựa thân cây, tóc xõa dài tới gối. Có người nghe tiếng ai gọi tên mình từ phía gốc gạo, quay lại thì chỉ có gió.
Ông kể, ở nhiều làng, người ta có tục đem bát hương cũ, tượng thờ bị sứt mẻ, đồ thờ không dùng nữa đặt ở gốc đa hay gốc gạo, không dám vứt bỏ. Gốc cây vì thế thành chỗ của những thứ đã thôi được thờ, và trong mắt trẻ con, thành chỗ của những hồn không nhà.
Mùa hoa gạo rụng, hoa đỏ rơi lộp bộp xuống bậc đá bến sông như tiếng bước chân. Ông Tư bảo, những đêm ấy, người lớn cũng không ra bến một mình.
Cú cáo cây đề
Vế cuối của câu nói, cú cáo cây đề, ông Tư giải thích đơn giản hơn. Cây đề thường trồng ở chùa, tán rộng, cành nhiều hốc, là chỗ cú làm tổ. Tiếng cú kêu ban đêm, trong quan niệm xưa, là điềm không lành. Nên người ta xếp cây đề vào nhóm cây gợi sợ.
Ba vế của câu nói, theo cách ông Tư hiểu, là bản đồ tinh thần của một làng quê. Cây đa đầu làng là thần, cây gạo bến sông là ma, cây đề sân chùa là cú cáo. Đứa trẻ nào thuộc câu ấy cũng biết đi đâu thì yên tâm, đi đâu thì nên về sớm.
Có một điều lạ là ba cây ấy đều là những cây sống rất lâu, to lớn, đứng ở những chỗ quan trọng của làng: cổng làng, bến nước, sân chùa. Chúng là cột mốc. Người ta hẹn nhau ở gốc đa, chia tay nhau ở bến gạo, lên chùa lễ dưới bóng đề.
Cái gì là cột mốc thì cũng chứng kiến nhiều chuyện. Chuyện vui, chuyện buồn, những cuộc hẹn hò, những lần tiễn biệt. Có lẽ vì vậy mà quanh chúng có nhiều lời kể nhất.
Vì sao cây gạo bị gán chuyện ma
Khi bọn trẻ lớn lên, có đứa đi học xa về, hỏi ông Tư sao cây gạo đẹp thế mà bị gọi là cây ma. Ông Tư cười, bảo ông nghĩ mãi cũng thấy có lý do.
Cây gạo cao, đứng trơ trọi bên bến nước, đêm đến in bóng đen sừng sững lên nền trời, mùa đông trụi lá trông như bộ xương khô. Thân có gai, khó trèo, cành giòn hay gãy. Chim quạ, chim cú hay đậu trên ngọn. Gió sông thổi qua cành trụi tạo ra tiếng rít, tiếng hú. Tất cả những thứ ấy gặp nhau ở một chỗ vắng vẻ ban đêm, không có chuyện ma mới là lạ.
Còn bến sông vốn là nơi có nhiều chuyện buồn: người đi không về, những mùa lũ. Cây gạo đứng ở đó đủ lâu thì gánh luôn những câu chuyện ấy. Cái đẹp rực rỡ của hoa gạo tháng ba còn khiến nó thêm phần ma mị, như vẻ đẹp của một thứ không thuộc về thế giới thường ngày.
Ông Tư bảo, nhưng ông chưa bao giờ thấy ma ở gốc gạo. Ông chỉ thấy, mỗi năm hoa nở, người làng đi xa lại nhớ về bến sông.
Bông gạo trên bậc đá
Năm ông Tư mất, đúng vào tháng ba. Đám tang đi ngang bến sông, cây gạo đang mùa hoa. Người làng kể, hôm ấy không có gió, vậy mà khi đoàn người đi qua, hoa gạo rụng xuống như mưa, phủ đỏ cả con đường đất.
Có người bảo đó là ma cây gạo tiễn ông. Có người bảo hoa gạo đến độ thì rụng, trùng hợp thôi. Trẻ con trong làng, giờ đã thành người lớn, chỉ đứng nhìn, nhớ những buổi chiều dưới gốc đa nghe ông kể chuyện.
Bây giờ dưới gốc đa đầu làng vẫn có người ngồi. Có khi là một ông cụ khác, có khi là mấy đứa trẻ cầm điện thoại. Cây gạo ngoài bến vẫn ra hoa mỗi tháng ba, khách phương xa về chụp ảnh.
Và sáng sớm nào trong mùa hoa, trên bậc đá bến sông cũng có vài bông gạo đỏ nằm xếp ngay ngắn thành một hàng, như có ai ngồi đó từ đêm, nhặt từng bông lên ngắm rồi đặt xuống, đợi trời sáng mới đi.
Câu hỏi thường gặp
Câu thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề có nghĩa gì?
Đây là câu nói dân gian quen thuộc ở nông thôn Bắc Bộ, gán cho mỗi loại cây cổ thụ một hình ảnh: cây đa là nơi thần ngự, cây gạo là nơi ma ở, cây đề là chỗ cú cáo làm tổ. Câu nói phản ánh cách người xưa cảm nhận không gian làng quê.
Tín ngưỡng thờ cây ở Việt Nam có ý nghĩa gì?
Thờ cây là một phần của tín ngưỡng thờ tự nhiên, tin rằng những cây lâu năm có linh hồn hoặc là nơi thần linh trú ngụ. Tín ngưỡng này vô tình giúp bảo vệ nhiều cây cổ thụ, vì người làng không dám chặt phá những cây được coi là thiêng.
Vì sao người ta để đồ thờ cũ ở gốc cây?
Theo quan niệm dân gian, đồ thờ đã từng dùng để thờ cúng thì không nên vứt bỏ như rác. Đặt ở gốc cây lớn, gần miếu, là cách gửi chúng về một chỗ được coi là thiêng. Tục này khác nhau giữa các vùng và ngày nay ít còn phổ biến.
Vì sao cây cổ thụ ban đêm trông đáng sợ?
Ban đêm, cây lớn chỉ còn là một khối bóng đen với những đường nét gãy khúc, rễ và cành dễ bị não nhìn thành hình người hay tay chân. Gió qua tán lá tạo âm thanh không rõ nguồn. Khi thiếu ánh sáng, mắt và tai người dễ đánh lừa nhau.
Hoa gạo có ý nghĩa gì với người làng quê?
Hoa gạo nở vào tháng ba, báo hiệu mùa xuân sắp hết và mùa vụ mới bắt đầu. Với nhiều người, cây gạo đầu làng hay bến sông là hình ảnh quê hương, gắn với ký ức tuổi thơ và nỗi nhớ của người đi xa.
